Een vaag en zwak alibi

null Beeld

Hem werd door het gerechtshof in München naar zijn indrukken gevraagd – indrukken bij een verhoor van 4 maart 1981, van bijna dertig jaar geleden dus.

Norman A. Moscowitz is nu 63, hij bewoont een suite in Miami. Destijds evenwel was hij een jonge, ambitieuze trial attorney voor het Amerikaanse Office of Special Investigation, dat toen net binnen het ministerie van justitie was opgericht om mogelijke oorlogsmisdadigers die frauduleus een Amerikaans staatsburgerschap hadden verworven, uit te wijzen. Foute mensen die foute Amerikanen waren geworden, die hadden ze in het vizier.

Ivan Demjanjuk, in Amerika John Demjanjuk geworden, was een van hen. Tegen hem leidde de jonge Moscowitz vanaf 1979 de eerste denaturalisatiezaak. Er liep toen al twee jaar een vooronderzoek, nadat de autoriteiten op Demjanjuk, die in Ohio aan de lopende band van de Fordfabriek werkte, opmerkzaam geworden waren via een krantenartikel in een Oekraïens-talige krant in de Sovjet-Unie, onder de kop: ’De straf komt nog’.

Er stond een foto bij van een persoonsbewijs van de SS, met dienstnummer 1393. Ivan Demjanjuk werd daarin geïdentificeerd als kampbewaker in Sobibor. De roemruchte Dienstausweis. Met pasfoto.

Er waren overlevenden van vernietigingskampen die de man op die foto herkenden. Maar niet van Sobibor, maar van Treblinka. Met die ooggetuigen had Moscowitz een zaak. Demjanjuk zou in ’51 bij zijn visumaanvraag voor de Verenigde Staten over zijn werkzaamheden tijdens de oorlog hebben gelogen.

Demjanjuk had in ’81 voor die Amerikaanse rechtbank in Cleveland geen goed verhaal. Die indruk herinnerde Moscowitz zich nog, nu hem daarnaar werd gevraagd in München. Demjanjuk had maar een vage herinnering aan zijn verblijfplaatsen tijdens de oorlog – in voorjaar ’42 door de Duitsers gevangen genomen als krijgsgevangene op de Krim, overgebracht naar kampen in Rowno en Chelm en herfst ’44 naar Graz en tenslotte in de winter van ’44/’45 naar Heuberg.

Hij gaf toe dat hij bij de visumaanvraag niet de waarheid had gezegd, maar dat was uit angst teruggestuurd te worden naar de Sovjet- Unie, waar hem mogelijk vervolging wachtte omdat hij zich krijgsgevangen had laten nemen.

Moscowitz vond dat een zwak en en ongeloofwaardig alibi. Veel geloofwaardiger waren daarentegen de ooggetuigeverklaringen, die met groot detail over hun kampervaringen berichtten en die op die foto de man herkenden die de gaskamers van Treblinka had bediend. Dat het Dienstausweis alleen Sobibor vermeldde, baarde Moscowitz wel enige zorg, maar hij vond in de Duitse historicus Wolfgang Scheffler wel een getuige-deskundige die wilde verklaren dat zulke overplaatsingen van kampbewakers tussen de kampen ’mogelijk waren geweest’.

Moscowitz ’won’ zijn zaak, Demjanjuk werd schuldig bevonden aan fraude. Israël zou in ’83 om zijn uitlevering vragen. De grondsteen was gelegd voor een groot juridisch debacle, waarin Demjanjuk ten onrechte ter dood werd veroordeeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden