Dodenherdenking

Een unieke Dodenherdenking: op de bank mét ‘tuinentaptoe’

Een bordje geeft aan dat de Dam is afgesloten op 4 mei vanwege Dodenherdenking. Vanwege de maatregelen om verspreiding van het Coronavirus tegen te gaan, is er dit jaar een herdenking zonder publiek.Beeld ANP

Dodenherdenking vindt dit jaar door Covid-19 voornamelijk thuis op de bank plaats. Een nationale ‘tuinentaptoe’ en een toespraak van de koning moeten toch een gevoel van nationale verbinding teweeg brengen.

Het wederkerende ritueel van de nationale Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam zal maandagavond als altijd plaatsvinden, ondanks de coronacrisis. Na het taptoesignaal volgt om 20.00 uur twee minuten stilte, waarna het Wilhelmus klinkt. Tot zover de overeenkomsten met voorgaande jaren. Want verder zal alles anders zijn, als gevolg van Covid-19. Zo is er geen publiek op de Dam, herdenken gebeurt dit jaar vanuit huis.

2020 had juist een extra bijzonder herdenkingsjaar moeten worden, omdat het exact 75 jaar geleden is dat aan de Duitse bezetting van Nederland een eind kwam. Duizenden vrijwilligers in het hele land waren al bezig met plannen rond de honderden lokale plekken waar jaarlijks de doden herdacht worden. Overal met extra aandacht voor die paar zeer oude mensen die nog in leven zijn en het zelf meegemaakt hebben. Wie die ooggetuigen spreekt, proeft de teleurstelling. Bij een volgend jubileum zullen er nog minder van hen in leven zijn.

Het typisch Nederlandse aan 4 mei is dat de organisatie van het herdenken vooral lokaal gebeurt. Bijna in elke buurt of wijk, zelfs in de kleinere plaatsen grijpen vrijwilligers het moment aan om stil te staan bij de eigen doden, zegt ook Frank van Vree, directeur van oorlogsinstituut Niod en kenner van de herinneringscultuur van de oorlog. Van Vree: “De Dodenherdenking ontstond op 4 mei 1946 als burgerinitiatief en dat is het gebleven.” Het was Jan Drop uit Den Haag die vond dat aan de vooravond van het vieren van de bevrijding ook aandacht voor de doden moest komen. “Díe beweging van onderaf vervalt dit jaar”, ziet Van Vree. “Dat is jammer.”

Opgesloten in onze huizen beseffen we meer dan ooit wat vrijheid betekent

Maar denk vooral niet dat daarmee de herdenking dit jaar helemaal wordt overgeslagen, maakte Gerdi Verbeet, voorzitter van het nationale 4 en 5 mei comité vorige maand in deze krant duidelijk. Opgesloten in onze huizen, beseffen we meer dan ooit wat vrijheid betekent, meent Verbeet. “We worden teruggeworpen op onze kleinste kring. En ik hoor van mensen die ondergedoken hebben gezeten in de oorlog dat die ervaring van toen nu weer boven komt.” Zo krijgt de Dodenherdenking driekwart eeuw na het winnen van de strijd tegen de nazi’s door het virus ongewild nog een extra lading.

Het zal in ieder geval stiller dan ooit worden op de Dam maandagavond, tijdens het nationale stiltemoment. Alleen Verbeet zelf, burgemeester Femke Halsema, koning Willem-Alexander en koningin Máxima en premier Mark Rutte zijn aanwezig. Twee scouts plaatsen de negen kransen, die overheden en organisaties gewoonlijk zelf leggen. De koning zal een toespraak houden, ook dat is uniek op Dodenherdenking.

Des te meer, zo is de verwachting, gebeurt er thuis. Iedereen die een koperen blaasinstrument speelt is opgeroepen vanaf 19.58 en 30 seconden uur de taptoe te spelen, in zijn eigen straat, de tuin, vanaf het balkon, uit het raam. Dit idee voor een ‘tuinentaptoe’ is afkomstig van de Oranjevereniging uit Etten-Leur, dus wederom een idee van onderop. Het is overgenomen door het Nationaal Comité.

Virtueel een bloem leggen bij de 3900 monumenten in ons land

Aangezien je dit jaar niet fysiek bloemen kunt leggen, heeft het Comité het mogelijk gemaakt om virtueel een bloem te leggen bij de 3900 monumenten in Nederland. Daar is veel gebruik van gemaakt. De behoefte dit jaar toch te herdenken, al is het anders dan anders, is blijkbaar groot.

Er valt bovendien van alles online te doen maandag. Nationale monumenten als Kamp Amersfoort, Westerbork en Vught hebben eigen programma’s bedacht, zo ook het Ministerie van defensie. En verschillende toneelstukken over het oorlogsverleden die op 4 en 5 mei gepland stonden, kunnen nu via een podcast, radio of via een livestream op internet worden bekeken. 

Diederik van Vleuten, theatermaker met historische belangstelling, hield vorig jaar nog in een bomvolle Amsterdamse Nieuwe Kerk de jaarlijks 4 mei-lezing. Hij zei eerder in deze krant te verwachten dat de Nederlanders dit jaar juist in al die afzonderlijke huiskamers deze avond een grote verbondenheid zullen voelen. Maandagavond houdt schrijver Arnon Grunberg die lezing in een lege kerk. Van Vleuten denkt dat hij hogere kijkcijfers zal halen dan ooit.

Eén voorspelling komt zeker uit: het wordt een historische 4 mei, een Dodenherdenking vanaf de bank die niet snel vergeten zal worden.

Programma

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei roept iedereen op om maandag de hele dag de vlag halfstok te hangen.

De NOS zendt de Nationale Herdenking op de Dam uit vanaf 19.00 uur. Schrijver Arnon Grunberg houdt de 4 meivoordracht vanuit een lege Nieuwe Kerk. Simone Kleinsma zingt een lied. Daarna volgt de kranslegging op de Dam en houdt de koning een toespraak.

Wie een blaasinstrument speelt kan vanaf 19.58 uur thuis meespelen met de trompet die de twee minuten stilte inleidt. Op 4en5mei.nl is de bladmuziek te downloaden. Om 20.02 uur kan iedereen thuis het eerste couplet van het Wilhelmus meezingen.

Na de herdenking verzorgt de NOS een uitzending van Theater na de Dam vanuit een lege Stadsschouwburg, met onder meer Douwe Bob, Claudia de Breij, Michelle David, Herman van Veen, Wende Snijders en Ivo van Hove.

De NOS zendt maandagavond laat het ontsteken van het Vrijheidsvuur in Wageningen rechtstreeks uit. Op 5 mei mag de vlag de hele dag in top voor de viering van 75 jaar vrijheid.

Lees ook:

‘Ik was dáár. Ik heb Auschwitz overleefd’

Vlak voor de bevrijding van vernietigingskamp Auschwitz, maandag 75 jaar geleden, moesten tienduizend gevangenen het kamp verlaten van de Duitsers. Max Rodrigues Garcia (toen 20, nu 95), een Joodse jongen uit Amsterdam, was een van hen. ‘Ik heb Auschwitz geroken met mijn neus, gehoord met mijn oren.’

Onenigheid over oorlogsdoden herdenken is al zo oud als de oorlog zelf

Een in juni geplande wandeling voor vluchtelingen vanuit Westerbork werd deze week afgelast nadat er bedreigingen waren geuit. Telkens weer botsen de opvattingen als het gaat over de vraag hoe om te gaan met het oorlogsverleden. Twee experts over de discussie rond het herdenken.

Jan Loos maakte de slag om Arnhem in alle hevigheid mee: Ik hoor die stervende Duitser nog roepen

De Slag om Arnhem begon vandaag precies 75 jaar geleden, op 17 september 1944. Jan Loos, toen 14 en nu 89 jaar, woonde in Oosterbeek, waar zware strijd werd geleverd. In een kelder wist hij met zijn moeder en zusje beschietingen en ander oorlogsgeweld te overleven. ‘We wachtten op de dood, of het einde van het vechten.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden