Een tsunami is vaak te voorspellen, maar bij een aardverschuiving is er geen waarschuwing

De Anak Krakatau op een zondag gemaakte foto. De vulkaan is al maandenlang erg actief.Beeld EPA

Een uitbarsting van de vulkaan Anak Krakatau is hoogstwaarschijnlijk de oorzaak van de tsunami afgelopen weekend in de straat van Sunda, vermoeden wetenschappers.

Al maanden spuwt de Anak Krakatau as en lava. Ook vallen er wel vaker stukken van de vulkaan af. Maar toen een stuk van het zuidwesten van de Anak Krakatau instortte had dat een aardverschuiving onder water tot gevolg waarop een tsunami volgde.

Dat is althans het meest waarschijnlijke scenario geweest, denken wetenschappers daags na de ramp. Vulkanoloog Andy Hooper van de Leeds Universiteit bestudeerde de satellietbeelden voor en na de ramp. “De krater is groter geworden en aan de westelijke kant van de vulkaan zijn donkere steile plekken te zien, waarschijnlijk door instorting”, zei hij tegen de BBC. Maar wat zich precies boven en onder water heeft afgespeeld kan pas worden vastgesteld als er heel precies onderzoek is gedaan. En dat is nu nog te gevaarlijk. Als  de vulkaan verder afbrokkelt kan dat wellicht nieuwe tsunami’s veroorzaken.

Vulkanen zijn sowieso lastig in de gaten te houden, zegt Odelinde Nieuwenhuis, projectmanager waterbouwkunde bij Royal HaskoningDHV. “Het grootste deel van de vulkaan zit namelijk onder water. Wat je ziet is eigenlijk het topje van de ijsberg. Je kunt moeilijk overal sensoren in die vulkaan stoppen.”

Verschillende oorzaken

De meeste tsunami’s in Indonesië worden door aardbevingen veroorzaakt. “Indonesië ligt op de zogeheten ring van vuur. In dat gebied schuiven de aardkorsten in de onderlagen van de aarde over elkaar heen en kunnen zo bevingen veroorzaken”, legt Nieuwenhuis uit.

Het waarschuwingssysteem voor tsunami’s in Indonesië is gericht op het detecteren van die bevingen. Nieuwenhuis was zelf betrokken bij de ontwikkeling ervan in Atjeh na de grote tsunami in 2004. “Dat systeem is later door heel Indonesië uitgerold.” Ook in de straat van Sunda zou het in principe moeten werken. Omdat met de aardverschuiving geen trillingen gepaard gingen, is dat waarschuwingssysteem waarschijnlijk niet aangeslagen, al zeggen de autoriteiten dat dat op sommige plekken wel is gebeurd. 

“Als de grond onder water flink verschuift kan er net als bij een beving ook een opwaartse kracht van water ontstaan”, zegt Nieuwenhuis. Daar kunnen tsunami-golven uit voortkomen. “De lengte van normale windgolven zijn heel kort, zo’n 10 tot 20 meter, en de golven breken als ze bij de kust aankomen. Tsunami-golven veranderen van lengte en kunnen wel 100 kilometer lang worden. Een lange golf die bij de kust aankomt voelt ondiepte en wrijving en wordt vervolgens in elkaar gedrukt.”

Ook al liggen er speciale boeien in het water om de golven te registreren, de verandering van de golven is een stuk lastiger op te sporen dan de trillingen van de aarde, zegt Nieuwenhuis. 

Hoe een tsunami zich ontwikkelt als die aan land komt hangt ook af van de lokale topografie, hoe diep het water langs de kustlijn is bijvoorbeeld. Nieuwenhuis heeft de indruk dat de golven van deze tsunami niet heel hoog waren en dat ze ook niet heel diep landinwaarts zijn gegaan.

Dat er toch zoveel slachtoffers en gewonden zijn gevallen komt omdat het om een drukbezocht stuk kust gaat. De vulkaan staat bovendien zo dicht bij de kust dat de golven al binnen 24 minuten het land hadden bereikt. Zelfs als het waarschuwingssysteem optimaal had gewerkt, is het de vraag of iedereen op tijd geëvacueerd had kunnen worden.

Lees ook:

Dramatische afsluiting van rampjaar Indonesië

Compleet verrast werden de bewoners van West-Java en Zuid Sumatra zaterdagavond door de tsunami. Daarbij zijn 281 doden gevallen en duizenden gewonden maar die aantallen kunnen nog oplopen.

Het tsunami-alarm kon niet voorkomen dat het misging op Sulawesi

Nederlandse organisaties hielpen bij de aanleg van een tsunami-alarm in Indonesië. Dat werkte prima, zeggen zij. Toch ging het mis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden