Boekrecensie

Een tragisch én hilarisch levensverhaal

Johan Polak in 1991.Beeld Roy Tee, HH

Koen Hilberdink trekt in zijn langverwachte biografie over uitgever en boekengek Johan Polak de nodige sluiers weg.

De legendarische uitgever Geert van Oorschot placht zijn eigen beroepsgroep te betitelen als ‘de laagste dieren des velds’. Dat zijn leerling en latere concurrent Johan Polak (1928-1992) hem in zelfspot de baas was, blijkt uit de toespraak die hij hield bij zijn vijftigste verjaardag. Wat was een uitgever nu helemaal? Hij schreef de door hem geproduceerde boeken niet zelf, drukte ze evenmin, liet ze door de boekhandelaar verkopen en las ze noch voor- noch achteraf.

Dat laatste meende Polak natuurlijk niet. Van jongs af aan was hij leesverslaafd en boekengek, in zo’n hevige mate dat hij er een groot deel van zijn geërfde miljoenen aan spendeerde. De man die uit pure liefhebberij literaire tijdschriften oprichtte, met Rob van Gennep een nog altijd bestaand uitgeversimprint begon en uit eigen zak de Amsterdamse Athenaeumboekhandel financierde, had van moederskant aanzienlijke belangen in een geurstoffenhandel verworven. 

Toen de Joodse directie van dat bedrijf in de oorlog opzijgezet werd, lukte het de nieuwe directeur, Cook Brummer, om Johan, zijn moeder, zijn broer en enige tientallen Joodse medewerkers een tijdlang te vrijwaren van deportatie naar een vernietigingskamp. Pas in het laatste oorlogsjaar zag de familie zich gedwongen alsnog onder te duiken.

Het bleef Polak de rest van zijn leven kwellen dat ze de Shoah hadden overleefd dankzij gigantische bedragen die ze de nazi’s in ruil voor hun uitzonderingspositie betaalden. Maar erover spreken deed hij niet. Wel vertelde hij dat hij en zijn moeder een paar dagen in Westerbork hadden gezeten en na een paar dagen weer waren vrijgelaten.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Koen Hilberdink - J.B.W.P. Het leven van Johan PolakBeeld RV

Geaardheid

Er was meer waarover Johan Polak zweeg. En dus was het aan zijn biograaf Koen Hilberdink om wat sluiers weg te trekken. Hoewel Polaks geaardheid geen geheim meer was nadat hij, en met hem veel andere homoseksuelen, tijdens de jaren zestig uit de kast gekomen was, zal menigeen toch verrast opkijken van wat Hilberdink hier allemaal aan het licht brengt.

Zelf herinner ik me Polaks bon mot ‘dat men in de liefde soms een Samaritaan moet zijn’, maar in zijn geval waren de Samaritanen (onder wie schrijvers van naam en faam) hem pas ter wille nadat hij zijn portefeuille getrokken had of de door hem verstrekte geldleningen had kwijtgescholden.

Relevanter dan de schandaalkronieken is het demystificerende beeld dat Hilberdink geeft van Polaks verdiensten als uitgever. Poserend als de ultieme liefhebber achtte hij het beneden zijn waardigheid om acht te slaan op de balans van kosten en baten. Zonder zich af te vragen of hij er iets aan kon verdienen publiceerde Polak, zeker nadat de veel zakelijker ingestelde Van Gennep zijn eigen weg was gegaan, vrijwel uitsluitend bewonderde auteurs. 

Zijn fonds omvatte overleden dichters als Leopold en Boutens, grote namen uit de wereldliteratuur (Nabokov, Yourcenar, Gombrowicz), en last but not least homoseksuele schrijvers (Kavafis, Purdy, en als een van de zeer weinige nog levende Nederlanders de voor veel geld binnengehaalde Gerard Reve).

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Koen HilberdinkBeeld RV

Cultuurdrager

De door hem geproduceerde boeken, gedistingeerd van vormgeving en onberispelijk gedrukt, waren een lust voor het oog. Maar de tekstverzorging was lang niet altijd optimaal, in weerwil van Polaks verzekering dat hij alles tot op de laatste punten en komma’s controleerde. Niet ten onrechte zei een van zijn medewerkers dat hij boeken wilde maken die mooi in zijn eigen kast pasten. Hoe ze andere lezers moesten bereiken interesseerde hem nauwelijks.

Niettemin dankte hij aan zijn hobby de status van belangrijk cultuurdrager, een eredoctoraat en een koninklijke onderscheiding. Hoewel hij daar stiekem best trots op was, volhardde hij als Steeds Bekender Nederlander in een rol waarin bescheidenheid de boventoon voerde. 

Steevast draaide hij een litanie af waarin hij zichzelf wegzette als mislukt en zich beklaagde over het lot dat hem geboren had laten worden als Joods, lelijk, homoseksueel en tot overmaat van ramp ook nog eens rijk. Buiten het bereik van camera’s en microfoons erkende hij dat de oorlogsjaren hem voorgoed hadden beschadigd. Her en der nam hij opnieuw oplaaiend antisemitisme waar. Dat de joden van de toekomst veel te vrezen hadden stond wat hem betreft vast.

Met dat al is Johan Polak de hoofdpersoon in een deels tragisch, deels hilarisch levensverhaal. Hilberdink heeft het geserreerd, maar ook met gevoel voor dramatiek opgeschreven. Bovendien is zijn boek na de biografieën van Geert van Oorschot, Em. Querido en Rob van Gennep een welkome aanvulling op onze kennis van de Nederlandse uitgeverijen.

Koen Hilberdink - J.B.W.P. Het leven van Johan Polak 
Van Oorschot; 315 blz. € 29,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden