Een tijdmachine

Ze zijn donkerbruin, stuk en onleesbaar. En toch gaat er een bijzondere aantrekkingskracht uit van de Dode Zeerollen, omdat ze ons direct verbinden met de tijd en de plaats van het ontstaan van het christendom. Vanaf volgende week zijn ze te zien in het Drents Museum in Assen.

Als je in de bloedhitte voor de grot staat, zie je in de verte de Dode Zee glinsteren in het zonlicht. Eenmaal in de grot beland je in een andere wereld: die van duisternis, stof en zand. Het stinkt er een beetje en het enige dat je nog hoort is het hoge gepiep van vleermuizen.

In dergelijke grotten, vlakbij de nederzetting Qumran, verborgen joodse vluchtelingen - tijdgenoten van Jezus - honderden boekrollen voor de Romeinen. De meterslange aan elkaar genaaide lappen leer - dicht beschreven in Grieks, Aramees of Hebreeuws - werden in linnen gewikkeld en in aardewerken kruiken gestopt. Het droge klimaat in de grotten voorkwam dat vocht en beestjes de rollen vernietigden.

Toen ze zo'n tweeduizend jaar later - in de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw - tevoorschijn kwamen, zorgden ze voor een ongekende opwinding: de wereld van Jezus kwam in één klap heel dichtbij.

De vondst van de boekrollen klinkt als een sprookje. Herdersjongens vonden in 1947 bij toeval de ingang van de eerste grot. Ze namen een paar leren rollen mee naar hun bedoeïenentent, waar ze de rollen in de zon ophingen. Na een maand zochten ze in het nabijgelegen Bethlehem naar een koper. Schoenmaker Kando zag er wel wat in en kocht er vier, de antiquair Faidi Salahi nam de andere drie.

Toen wetenschappers lucht kregen van deze schatten, stortten zij zich massaal op het berggebied bij Qumran. Maar ook de bedoeïenen roken hun kans, want de rollen leverden goede prijzen op. In een ware wedloop zochten de twee partijen naar nieuwe grotten met schatten. Elf grotten met rollen werden gevonden. Bijna duizend manuscripten. De bedoeïenen wonnen overtuigend. De gewiekste handelaar Kando werd er een rijk man door.

Complottheorieën
De inhoud van de Dode-Zeerollen zorgde voor nog meer opwinding. Want de teksten stamden uit de derde eeuw voor Christus tot en met de eerste eeuw na Christus. Eindelijk waren er geschreven bronnen uit de tijd van het ontstaan van het christendom. Eindelijk een kans om de Bijbel te toetsen. En er was zoveel materiaal! Jarenlang studeerde een team wetenschappers op de rollen. Maar er kwam slechts mondjesmaat iets naar buiten. Reden voor allerlei complottheorieën, zoals dat het Vaticaan de inhoud geheim zou willen houden.

Het bleek uiteindelijk onmacht en geen onwil. In 1990 werd eindelijk een nieuwe hoofduitgever aangesteld, waarna de inhoud van de rollen binnen 20 jaar tijd openbaar werd. Nu alle teksten sinds enkele jaren beschikbaar zijn en vertaald, kan het echte onderzoek beginnen. Wie schreven deze teksten, wie lazen ze en wat vertellen ze ons over het jodendom en de oorsprong van het christendom?

Een belangrijke rol voor dit onderzoek is weggelegd voor de Rijksuniversiteit Groningen. Daar werd in 1961 het Qumran Instituut opgericht. Minstens zo belangrijk was dat Nederland bereid was om - omgerekend - bijna 1 miljoen euro te betalen voor de publicatierechten voor alles dat in Grot 11 was gevonden. Grot 11 heet daarom the Dutch Cave.

Mladen Popovic - de energieke en charismatische directeur van het Qumran Instituut, die het idee voor een tentoonstelling in Nederland bedacht - negeert de bordjes Verboden Toegang en beklimt de weg naar Grot 11 als een berggeit. Even later wijst hij vanaf de ruïnes van de nederzetting Qumran moeiteloos de openingen van de andere grotten aan. Hier kan hij eindeloos vertellen over wat de rollen prijsgeven over de mensen die hier hebben geleefd. Maar ook over de raadsels die er nog steeds bestaan.

Popovic: "De Dode Zeerollen bieden een inkijkje in de joodse denkwereld van vóór de Bijbel definitief werd vastgesteld. Tot aan deze ontdekking hadden we uit die tijd alleen de teksten van één historicus, Flavius Josephus, en het Nieuwe Testament. De Dode Zeerollen werpen nieuw licht op de oorsprong en samenstelling van de Oud-testamentische Bijbel en laten zien dat het geloof in de tijd van Jezus veel gedifferentieerder was dan het Nieuwe Testament ons doet geloven."

Psalmen
Zo zijn er in de grotten verschillende versies van Bijbelboeken aangetroffen. Soms zijn ze verschillend van omvang, soms zit er uitleg bij. De Psalmenrol die in the Dutch cave is aangetroffen hanteert een andere volgorde van psalmen en heeft meerdere psalmen toegevoegd. Behalve vele Genesis-rollen is er ook een Genesis Apocryphon aangetroffen dat Genesis vertelt vanuit het perspectief van Lamech, Noach en Abraham.

Andere rollen buigen zich over de vraag wie de drie mannen waren die Abraham bezochten of welke zonde er in Sodom en Gomorra werd gepleegd. Er zitten ook andersoortige teksten bij: leefregels, poëzie, magische teksten, astrologie, kalenderwetenschap.

Maar wie waren dan die mensen die de rollen beschreven en wie legden ze in de grotten ten tijde van de Opstand, rond 70 na Christus?

Al vrij vroeg na de ontdekking van de rollen beweerden wetenschappers dat in Qumran een sekte van Essenen moest hebben gewoond. Dat het een sekte was, concludeerden ze uit de vele leefregels die in de gevonden rollen voorkomen. Er was sprake van een Leraar der Gerechtigheid, een Regel der Gemeenschap en eigen commentaren op Oud-Testamentische Bijbelboeken. Flavius Josephus beschreef de Essenen. Deze twee feitjes werden eenvoudig bij elkaar opgeteld. Nu de teksten allemaal ontcijferd zijn, komt er een gedifferentieerder beeld naar boven.

Popovic denkt dat in Qumran geleerde mensen leefden, die zich specifiek met religieuze zaken bezighielden en de teksten bestudeerden. In het complex zijn inktpotjes aangetroffen en een soort lange tafels waarop de rollen misschien werden gelezen. Ook opmerkelijk is dat veel van de gevonden boekrollen bij Qumran veel minder mooi en duur waren dan boekrollen die in andere gebieden zijn gevonden. Het waren geen pronkstukken, maar gebruiksvoorwerpen. Popovic: "Ik denk niet dat Qumran een afgesloten kloostergemeenschap was. Er werd ook handel gedreven, ze leefden niet geïsoleerd. Misschien was het het centrum van een landelijke beweging waar mensen hun rollen in veiligheid brachten vanwege de Opstand. Aan iedere hypothese hierover zitten nog haken en ogen."

Zwerftochten
Veel onderzoekers hoopten dat de boekrollen aanwijzingen zouden geven over het bestaan van Jezus en tijdgenoten als Petrus, Pontius Pilatus of Johannes de Doper. Eerdere studies wezen wel in die richting, maar nu alle teksten beschikbaar zijn, is de conclusie van wetenschappers dat die aanwijzingen er niet zijn. Johannes de Doper zat wel 20, 30 km van Qumran vandaan. Popovic: "Het is misschien goed voorstelbaar dat hij bij een van zijn zwerftochten door de woestijn bij Qumran langs is geweest."

Hoewel de boekrollen het bestaan van Jezus niet bevestigen, passen de teksten op de rollen wel bij de Bijbelverhalen over Jezus. Ze geven een maatschappelijke context.

Popovic: "In de rollen gaat het veel over het Einde der Tijden, als het Kwaad verslagen wordt en de uitverkorenen overleven. Het Paradijs zal er weer zijn en een nieuw Jeruzalem. Allemaal dingen die we kennen uit Openbaring. Men rekende erop dat de voorspellingen hierover van profeten als Jesaja en Daniël ieder moment uit konden komen. Vandaar ook dat er veel messias-achtige figuren rondliepen. Er is voor mij dan ook geen reden om eraan te twijfelen dat Jezus een historische figuur is die echt heeft bestaan. In Lucas 4 leest Jezus in de tempel voor uit een boekrol van Jesaja: 'De Geest van de Heer rust op mij, want hij heeft mij gezalfd.' Dat is typerend voor hoe men in die tijd de voorspellingen op zichzelf betrok. Dat soort gedachten tref je ook bij de Dode Zeerollen aan: in deze tijd zouden de profetieën uitkomen.

"Maar ook het fenomeen van de opstanding uit de dood wordt al in teksten uit de tweede eeuw voor Christus genoemd. Terwijl we altijd dachten dat die gedachte pas bij Jezus, dus in het Nieuwe Testament, ontstond. Jezus zegt in Mattheüs 11: 'blinden zullen weer zien en verlamden weer lopen.... doven kunnen weer horen, doden worden opgewekt....' Men dacht altijd dat de laatste toevoeging over de doden een unieke toevoeging was van het Nieuwe Testament. Maar we komen dit nu tegen in andere teksten op Dode Zeerollen. Het hoorde dus bij de joodse traditie."

Popovic weet nog dat hij voor het eerst met een stukje van een Dode Zeerol voor zich aan een tafel zat. "Het was tijdens mijn promotie-onderzoek. Ik ging naar het laboratorium in Jeruzalem waar de rollen geconserveerd en bewaard worden. Daar kreeg ik een glasplaat met een stukje tekst te zien. Dat gaf een historische sensatie. De Dode Zeerollen zijn als het ware een tijdmachine. Je gaat tweeduizend jaar terug in de tijd en kunt je plotseling voorstellen hoe de mensen die het schreven dachten en voelden."

Tentoonstelling
De tentoonstelling 'De Dode Zeerollen' is van 9 juli tot en met 5 januari 2014 te zien in het Drents Museum te Assen. De tentoonstelling kwam tot stand in nauwe samenwerking met het Qumram Instituut en the Israel Antiquities Authority. Info: www.drentsmuseum.nl

Bij de tentoonstelling verschijnt het boek 'De Dode Zeerollen, nieuw licht op de schatten van Qumram' waarin een groot deel van de huidige kennis over de Dode Zeerollen op een toegankelijke manier is gebundeld. Uitgeverij Wbooks.

Over het dagelijks leven en rituelen
Het Drents Museum laat in totaal zestien boekrollen zien, acht gedurende de eerste helft van de tentoonstelling, daarna de andere acht. Hoewel de rollen oorspronkelijk meters lang waren, zijn ze sinds ze werden verstopt in de grotten in kleine delen - variërend van een paar meter tot een paar centimeter - uiteengevallen. In Assen zullen twee lappen van bijna een meter te zien zijn, de zogenoemde Leviticusrol en een deel van de Psalmenrol, beide afkomstig uit de 'Dutch cave'. De overige fragmenten zijn kleiner. De teksten zullen worden vertaald en uitgelegd.

De tentoonstelling gaat vooral over de menselijke betrokkenheid bij de rollen: hoe was het dagelijks leven in het Dode Zeegebied, wat voor rituelen hadden de joden, hoe was de inrichting van het huis, hoe werd er begraven enzovoorts. Talloze voorwerpen laten dat concreet zien. Vervolgens ligt de focus op de periode van het verbergen van de rollen: de Opstand. Er zijn objecten die de vlucht voor de Romeinen in beeld brengen, zoals manden waarin de schedels van de overleden vluchtelingen werden verzameld, maar ook alledaagse voorwerpen als munten. Er komt zelfs een brok steen van de in 70 na Christus verwoeste Tempel van Jeruzalem.

Ook de vondst van de boekrollen vanaf 1947 komt in beeld, middels foto's, de kruiken waarin de rollen werden bewaard en andere attributen. Vervolgens komt de conservering en het onderzoek van de rollen aan de orde.

Tot slot ligt de focus op de drie godsdiensten die in het gebied zijn ontstaan - jodendom, christendom, islam - en de betekenis van de Dode Zeerollen voor het geloof.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden