Een thriller tegen de thriller

Als haar man Halland dood is, blijft Bess alleen achter met een heleboel onopgeloste vragen. Dát maakt 'En weg is hij' zo griezelig. (FOTO ANP)Beeld AFP

Scandinavische thrillers staan in de Maand van het spannende boek, die dinsdag begint, centraal. De Deense Pia Juul bekijkt het genre kritisch. In ’En weg is hij’ laat ze zien hoe mensen écht zouden reageren na een moord.

Halland wordt neergeschoten op het dorpsplein: zo begint ’En weg is hij’. Toch is deze roman geen ’echte’ thriller, met een misdaad, een dosis speurwerk en een pasklare oplossing. Dit is het begin van een psychologisch drama waarin ik-verteller Bess wordt meegesleurd.

Tien jaar heeft ze met Halland samengewoond; nu vraagt ze zich af of ze hem wel echt heeft gekend. „Nee, we hadden geen wapens. Nee, ik had Halland niet doodgeschoten. Nee, ik kon me niet voorstellen dat iemand Halland wilde vermoorden. Geen vijanden, die heb je alleen in films. Doodgeschoten werd je ook alleen in films. En wat wist ik van het leven van Halland buiten dit huis?”

Gaandeweg blijkt dat Halland een dubbelleven heeft geleid, misschien zelfs een driedubbelleven. Er duikt een zwanger ’nichtje’ op, bij wie Halland een kamer huurde. Nog een andere vrouw beweert dat Halland heel regelmatig bij haar op bezoek kwam. Bess heeft dat allemaal nooit geweten en wil er ook nu niet aan. Als het zwangere ’nichtje’ overduidelijk een bekentenis wil doen, is Bess’ reactie alleen maar dat ze wil slapen.

Bess reageert wel vaker vreemd, maar wel heel menselijk, voor iemand die in een crisis verkeert. Zo gaat ze op zoek naar Hallands geheime kamer, maar als ze daar eenmaal is aanbeland, heeft ze de moed niet om zijn dozen te doorzoeken. Ze doet liever een dutje op de sofa en laat de dozen verder voor wat ze zijn.

Al die gegevens drijven de spanning op, zonder dat Juul ooit een ’oplossing’ voor het mysterie aandraagt. Wie het nichtje precies is, laat ze in het midden. Waarom Halland een kamer huurde ook. Over de andere personages worden we evenmin veel wijzer, behalve dat ze voortdurend hun rollen te buiten gaan. Een conciërge doet zich voor als politieagent, Bess’ ex-man ontpopt zich als afgewezen minnaar en de hondenoppas van de buren doet alsof hij een huisvriend is. Die rolwisselingen dragen bij aan het griezelige van de roman, die zich steeds verder in mysterie hult. Daar komt nog bij dat Bess als verteller onbetrouwbaar is, want telkens weer herroept ze haar eigen versie van de waarheid.

Het schitterende aan ’En weg is hij’ is dat het leest als een uitermate spannend boek, terwijl tegelijk alles open blijft, tot aan het einde toe. Dan weten we nog niet wie Halland heeft vermoord. In een interview legt Pia Juul uit waarom: „Het is erg onwaarschijnlijk dat we alles te weten komen over iemand die gestorven is. Dat gegeven heb ik uitvergroot in mijn roman.”

Een terugkerend thema is de vraag of mensen ooit nader tot elkaar komen. Bess’ antwoord is ontluisterend. Halland is nog maar net dood, of ze is al vergeten hoe ze met elkaar omgingen. „Wat zeiden we eigenlijk tegen elkaar destijds? Ooit? Ik kon me onze gesprekken niet herinneren, grote noch kleine, zeiden we goedemorgen als we wakker werden? Ja. We zeiden goedemorgen.” Verder bekent Bess dat ze zich tegenover Halland nooit heeft blootgegeven. „Ik vertelde hem niet heel veel over mezelf, niet als ik erover kon nadenken voor ik mijn mond opendeed.” Het leidt allemaal tot grote verwarring bij de lezer, die het ene moment schrikt van Hallands verborgen agenda’s, maar even later verbijsterd vaststelt dat ook Bess niet vrijuit gaat, integendeel: misschien heeft ze deze man door haar eigen gedrag wel weggejaagd.

Ook het verdriet wordt merkwaardig verbeeld, want Bess vraagt zich voortdurend af of ze wel verdrietig genoeg ’overkomt’, meer dan dat ze zich in haar verdriet verdiept. „Ik leek niet iemand die verdriet had. Wàs ik iemand die verdriet had?”

Het is geen toeval dat Juul speelt met het thrillergenre. De taalarmoede ervan heeft haar altijd gestoord, al geeft ze toe dat ze met haar boek parasiteert op het format. In een interview in het Deense Politiken vertelt ze hoezeer ze zich ergerde toen ze een thriller als audioboek beluisterde: „Normaal lees ik misdaadromans in sneltempo. Hier was ik verplicht naar alles te luisteren. Wat is er veel overbodigs in een thriller!”

Zelf hanteert Juul een uitermate sobere stijl, met zinnen die eruitzien alsof ze vanzelf op het blad zijn gevloeid, maar die juist heel goed overdacht zijn: er staat letterlijk geen woord te veel.

’En weg was hij’ bevat veel expliciete uitspraken over het misdaadgenre. Als Bess naar een detective kijkt, laat Juul haar beweren: „De overzichtelijkheid deed me goed. Een moord, niet te beestachtig, daarna: een rechercheur, misschien een paar persoonlijke problemen van de rechercheur, maar verder: details van het slachtoffer, raadsels, onregelmatigheden, opdrachten, sporen, dwaalsporen, opheldering, oplossing. Nooit als in je eigen leven.”

Met deze ’non-thriller’ heeft Pia Juul uitvergroot hoe mensen zich in het echte leven zouden gedragen bij zoiets dramatisch als een moord. Wellicht raken ze in de war, misschien vervallen ze in een diepe crisis, maar nooit krijgen ze de netjes afgebakende antwoorden die een doorsnee thriller wel biedt. Want ondanks het spel met het genre is ’En weg was hij’ het tegengestelde van een misdaadroman. Het is een spel van verduistering in plaats van opheldering, waarbij er steeds nieuwe vragen opduiken en elk definitief antwoord uitblijft.

(Trouw)Beeld AFP
(Trouw)Beeld AFP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden