Een theoloog bij Pauw of Tan? Nooit gezien

Waar is de tijd gebleven dat theologen bekende Nederlanders waren?

Neem nou Edward Schillebeeckx (1914-2009). Een Vlaming weliswaar, maar lange tijd de bekendste theoloog van ons land. Ooit konden veel Nederlanders zijn naam moeiteloos spellen. Dat was begin jaren zestig, de tijd van het Tweede Vaticaans Concilie dat de katholieke kerk ingrijpend vernieuwde. Schillebeeckx was daar als theologisch adviseur van de Nederlandse bisschoppen en bracht die kerkvergadering in onze huiskamers door de besluiten op radio en tv te duiden. En niet op zondagochtend voor de uitzending van de wekelijkse eucharistieviering, maar op prime time. Zo praatte hij in de stoel van Mies (miljoenen kijkers) ongehinderd over kairosmomenten voor het volk Gods. Kom er nog maar eens om tegenwoordig bij Pauw en Tan.

Intussen schreef hij het ene na het andere boek. Het bekendst was 'Jezus, het verhaal van een Levende', in 1974 niet minder dan een sensatie. Hierin presenteert Schillebeeckx Jezus als een historische figuur op basis van kritisch onderzoek, zeg maar als mens. Je gaf het boek aan je vader voor Sinterklaas en door het hele land worstelden tientallen werkgroepen in parochies met de vaak taaie inhoud. Verder haalde Schillebeeckx geregeld het nieuws met stevige kritiek op vrijwel alle kernpunten van de katholieke leer. En dat zien we hier graag.

Het Vaticaan zag het allemaal met lede ogen aan. Drie keer moest hij naar Rome om zich te verantwoorden. Veel Nederlandse katholieken stonden op hun achterste benen. 'Kom niet aan onze Eduard', hoorde je dan, alsof ze bang waren dat hij in de kerkers van de inquisitie zou verdwijnen. Tot een formele veroordeling kwam het nooit. Wel kreeg hij een officiële brief waarin werd gezegd 'dat enkele ambiguïteiten niet zijn weggenomen' en dat de geloofsorthodoxie hierbij niet in het gedrang kwam, maar wel 'de leer van de kerk'. Eigenaardige formulering.

De progressieve katholieken verloren de strijd om vernieuwing in de Nederlandse kerk en daarmee verdween ook Schillebeeckx langzaam uit beeld. Theologie moest van hem over het hier en nu gaan, maar wel in het licht van de traditie. Dat maakte zijn werk tijdgebonden, en u weet: de voltooid verleden tijd van tijdgebonden is gedateerd. Je vindt zijn boeken nu alleen nog terug op rommelmarkten van parochies die de deuren moeten sluiten.

Gek genoeg is Schillebeeckx op dit moment onder jonge buitenlandse theologen zeer populair. Zij zien hem niet als die rebel uit de Lage Landen die de strijd met Rome aanbond, of een afgedwaalde oude man met ketterse opvattingen, maar als een theoloog die ook in de huidige tijd nog wat te zeggen heeft. En dus verschijnt de ene na de andere dissertatie over hem. Zijn biograaf Erik Borgman is niet verbaasd: "Er zijn oude teksten en er is ons leven. De ene groep theologen zegt: die oude teksten moeten weg. De andere groep zegt: dat leven moet helemaal anders. Schillebeeckx vindt daarentegen dat het hier en nu de bron is van theologisch nadenken. Die onderlaag blijft geldig en dat is voor mij nog steeds de weg vooruit." Dat geldt niet voor de huidige Nederlandse bisschoppen die het maar moeilijk met Schillebeeckx blijven hebben.

Ooit was ik in een Romeinse kerk voor filmopnamen met toen nog bisschop Eijk. De rector van de kerk vertelde vol trots aan Eijk dat hij bezig was aan een proefschrift over een Nederlander, Schillebeeckx. Hij dacht: daar zal die bisschop uit Holland wel blij mee zijn. Niets van dit alles. Eijk glimlachte minzaam, mompelde iets als 'interessant' en stond er voor de rest bij alsof hij net was uitgedaagd voor de Ice Bucket Challenge. Ook bij Schillebeeckx' dood, vijf jaar geleden, reageerde de bisschoppenconferentie zuinig. Alsof het om een rare oom ging die op verjaardagen altijd van die flauwe moppen vertelde en niet om een wereldvermaarde theoloog.

Gelukkig kon het linkse stadsbestuur van Nijmegen, waar Schillebeeckx lang woonde, deze omissie goed maken door een mooie straat, laan of desnoods een bos naar hem te vernoemen. Het werd een rotonde. U leest het goed, een rotonde. Je zou zeggen: goed gevonden voor een open mens als Schillebeeckx was. Een rotonde geeft je meerdere mogelijkheden om je weg te vervolgen en legt niets op.

Maar aan een rotonde woont niemand, er wordt niemand geboren en er sterft niemand. Je wilt er altijd zo snel mogelijk weer weg. Een rotonde is een eerbewijs van niets.

Nee, ook als we op het straatnamenbeleid van Nederlandse gemeentes moeten afgaan, gaat het beroerd met het aanzien van de theologie. Ben benieuwd wat Harry Kuitert straks krijgt. Vast een afgelegen steeg in de buurt van de Vrije Universiteit.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden