Een test voor het internationaal recht

In Den Haag begint het belangrijkste proces tot nu toe voor het Internationale Strafhof voor het Voormalige Joegoslavië: de berechting van Slobodan Milosevic voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en volkenmoord in Bosnië, Kroatië en Kosovo. Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft niemand van zijn kaliber meer voor dergelijke misdaden terechtgestaan. Het proces is een testcase voor het internationale strafrecht. Milosevic zelf weigert mee te werken aan deze 'schijnvertoning'.

Honderden journalisten uit heel de wereld, mensenrechtenactivisten en juristen zijn afgekomen op de rechtszaak in Den Haag tegen de man die jarenlang de machtigste op de Balkan was en die verantwoordelijk wordt gehouden voor de dood van duizenden en deportatie van honderdduizenden mensen in de oorlogen in Bosnië, Kroatië en Kosovo.

Tegenwoordig beschikt Slobodan Milosevic slechts over een bed, een tafel en stoel, douche en toilet, een koffiezetapparaat en satelliettelevisie in zijn cel in Scheveningen. Sinds zijn aanhouding en overdracht aan het Joegoslavië-Tribunaal is hij nog maar enkele keren buiten de gevangenismuren geweest, voor hoorzittingen bij het strafhof ter voorbereiding van zijn zaak.

Maar vanaf vandaag wordt de monotonie van de dagelijkse wandelingetjes op het binnenterrein voor Milosevic langer doorbroken. Het tribunaal heeft rechtszaal nummer één alvast voor vier weken 'geboekt' voor zijn proces, voor dagelijkse zittingen van half tien 's ochtends tot vier uur 's middags, met een pauze voor de lunch. Milosevic heeft tot nu toe voortdurend duidelijk gemaakt dat hij het tribunaal beschouwt als een illegaal 'nephof' van de Navo-landen, die de werkelijke misdadigers zouden zijn. Hij heeft formeel ook geen advocaten in de arm genomen, omdat hij daarmee impliciet het proces en het tribunaal zou erkennen. Maar zelf is hij er in de rechtszaal wél bij, zo liet hij op een hoorzitting strijdlustig weten: ,,Dit is niet een gevecht dat ik wil missen.''

De verwachting is dat het proces één tot twee jaar in beslag zal nemen. Aanklaagster Carla del Ponte wil driehonderd getuigen oproepen, alleen al negentig in de zaak-Kosovo, de eerste die aan de orde komt in Den Haag. Pas vorige maand is besloten dat de twee andere aanklachten tegen Milosevic, over misdaden in Bosnië en Kroatië, in één proces met de Kosovo-zaak behandeld worden. Mogelijk wordt daarvoor de rechtszaak op zeker moment geschorst.

Vandaag komt de Zwitserse Del Ponte uitgebreid aan het woord. Zij zal in haar opening statement de grote lijnen van de aanklacht tegen Milosevic uiteenzetten, iets waarvoor ze de hele dag neemt, meldde haar woordvoerster Florence Hartmann gisteren. Ongetwijfeld zal Del Ponte betogen dat Slobodan Milosevic de drijvende kracht was achter een 'criminele onderneming' die uit was op de vestiging van een Groot-Servië; dit vormt de kern van de aanklachten tegen Milosevic.

Na Del Ponte, waarschijnlijk morgen dus, mag ook Milosevic als verdachte zijn openingswoord doen. Zijn Joegoslavische advocaat Zdenko Tomanovic heeft vorige week in Belgrado gezegd dat de oud-president daarvoor 'minstens een dag' neemt, en niet alleen zichzelf maar 'het hele Servische volk' zal verdedigen. Dat zou in de lijn zijn met Milosevic' optreden in de rechtszaal tot nu toe, en belooft vuurwerk. Slobodan Milosevic heeft steeds geweigerd om te antwoorden op vragen van de rechters -op de vraag of hij zich schuldig achtte: 'Dat is uw probleem', de zittingen met blikken op zijn horloge, gapen en andere blijken van minachting aan zich voorbij laten gaan, en elke kans aangegrepen om zijn eigen boodschap te doen klinken: De Navo heeft een marionettentribunaal in het leven geroepen om een politiek proces te voeren en zijn eigen misdaden tegen het Joegoslavische volk te legitimeren.

Als ook Milosevic is uitgesproken zal de eerste getuige van de aanklagers zijn of haar opwachting maken. In de Servische pers is de afgelopen dagen druk gespeculeerd over de getuigen die Carla del Ponte zal oproepen. Het zal niet moeilijk zijn aan te tonen dát er is gemoord in Kosovo, Kroatië en Bosnië, maar bij Milosevic gaat het er vooral om zijn verantwoordelijkheid voor -het bloedspoor tussen hemzelf en- de misdaden aan te tonen. Dat hij staatshoofd is geweest van Servië en Joegoslavië is daarvoor niet genoeg; de aanklagers moeten aantonen dat hij plannen heeft gemaakt of opdracht heeft gegeven voor het plegen van de misdaden, of, ondanks dat hij ervan wist, niets heeft gedaan om ze te beëindigen en de schuldigen te straffen.

Om dat te bewijzen zal mogelijk bewijsmateriaal van westerse geheime diensten worden gebruikt, maar ook de getuigenissen van voormalige vertrouwelingen van Milosevic zijn cruciaal. Zo figureert Biljana Plavsic prominent op het lijstje van verwachte getuigen. Ze is voormalig president van Republika Srpska, zelf verdachte van het tribunaal, en meldde zich vorig jaar vrijwillig in Den Haag. Ze werd voorlopig vrijgelaten nadat ze de verzekering had gegeven terug te komen voor haar proces. De regering in Belgrado moest zich daarvoor garant stellen.

Volgens het Servische dagblad Nacional is wel zeker dat Plavsic zal getuigen tegen Milosevic. Een cartoon, die eind vorige week in de krant verscheen, toont Plavsic die een zak vol bewijsmateriaal meevoert, terwijl Carla del Ponte een vreugdedansje uitvoert met haar woordvoerster Florence Hartmann en Milosevic vanachter de tralies chagrijnig toekijkt.

Volgens zegslieden heeft Del Ponte echter nog lang niet alle getuigen die ze zou willen, omdat de huidige regering in Belgrado niet erg meewerkt met het tribunaal. Zo zijn drie officieren van het voormalige Joegoslavische Volksleger aangeklaagd in verband met de strijd -eind 1991- om het Kroatische Vukovar. De drie staan hoog op het verlanglijstje dat Del Ponte bij de autoriteiten in Belgrado heeft ingediend. Een goedingevoerde bron zegt dat de aanklager de drie niet alleen in Den Haag wil hebben omdat ze zelf verdachten van het tribunaal zijn, maar vooral vanwege hun relatie met Milosevic: ,,Ze vormen de beslissende en nog ontbrekende schakel voor het bewijs dat Milosevic ook in Kroatië streefde naar een Groot-Servië''. Om diezelfde reden is Del Ponte ook zeer gespitst op de uitlevering van Nikola Sainovic en Vlajko Stojiljkovic, respectievelijk vice-premier en minister van binnenlandse zaken van Servië tijdens de Kosovo-crisis.

Wie Del Ponte achter de hand heeft blijft tot het moment van hun verschijning in de rechtszaal voor de buitenwereld onbekend; sommige getuigen zullen zelfs daarna anoniem blijven om hen te beschermen. Na een verhoor door de aanklagers krijgen telkens ook Milosevic en de 'amici curiae', de vrienden van het hof -aangesteld om de eerlijke procesgang te waarborgen ondanks het ontbreken van advocaten van Milosevic- kans om de getuige vragen te stellen.

In principe heeft ook Milosevic zelf daarna gelegenheid getuigen op te roepen, maar of hij dat doet is de vraag, gezien zijn weigering het tribunaal serieus te nemen. Advocaat Zdenko Tomanovic heeft echter gezegd dat Milosevic wel degelijk van plan is zelf getuigen op te roepen. Hij noemde een lijstje waarop heel wat groten der aarde figureerden; de voormalige Amerikaanse president Bill Clinton, EU-buitenlandcoördinator en voormalig Navo-topman Javier Solana, VN-secretaris-generaal Kofi Annan, om er maar een paar te noemen.

Kenners sluiten niet uit dat Milosevic op deze manier opnieuw voor opschudding wil zorgen. ,,Hij zal vooral de Amerikanen dwars willen zitten'', aldus een Amerikaanse Balkandeskundige. ,,Hij weet dat hij president Bush enorm in verlegenheid brengt als hij Amerikanen zou oproepen, zelfs al zijn dat medewerkers van de vorige regering.''

Als Milosevic getuigen oproept zijn ze in principe verplicht te verschijnen, maar volgens het tribunaal is tot nog toe geen verlanglijst van Milosevic binnengekomen. Al heeft hij volgens een woordvoerder nog de tijd tot het moment dat de aanklagers hun kant van de zaak hebben uiteengezet, dus dat duurt nog wel een tijdje.

Behalve voor slachtoffers van de oorlogen in Bosnië, Kroatië en Kosovo is het proces een buitengewone gebeurtenis voor strafrechtjuristen, speciaal degenen die zich bezighouden met het permanente internationale strafhof dat mogelijk nog dit jaar in Den Haag wordt opgericht, en waarin het Joegoslavië-Tribunaal waarschijnlijk vroeg of laat zal opgaan.

Bij de berechting van Milosevic komen tal van fundamentele juridische vragen aan de orde waarover rechters zich nog nooit hebben uitgesproken. Wanneer is er sprake van genocide, wanneer zijn machthebbers verantwoordelijk voor zware mensenrechtenschendingen van hun leger, paramilitaire milities of burgers? De hoop is dat de rechtspraak in de zaak-Milosevic leidt tot duidelijke regels aan de hand waarvan het permanente strafhof ook in de toekomst mensenrechtenschendingen van internationale machthebbers en leiders kan berechten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden