Review

Een strijdlustig weerwoord op 'Lolita'

Pia Pera, 'Dagboek van Lo', 375 blz., vertaling Rosita Steenbeek, uitg. Meulenhoff, ¿ 45,-

De Nederlandse vertaling van dit literaire waagstuk lijkt perfect getimed: in Stockholm is net een congres over kinderexploitatie afgesloten, een nieuwe verfilming van 'Lolita' door 'Fatal Attraction'-regisseur Adrian Lyne leidt op voorhand tot heftige protesten en de wijdvertakte Belgische zedenzaak zorgt bijna dagelijks voor schokkend nieuws.

Op de eerste dag van Pia Pera's promotiebezoek aan Amsterdam zeggen de namen An en Eefje haar nog niets. De schrijfster heeft in de Italiaanse kranten geen woord gelezen over de macabere vondst van de vermiste meisjes. Maar de volgende ochtend is ze helemaal op de hoogte. Ongevraagd maakt ze zelf een vergelijking tussen Marc Dutroux en Humbert Humbert, de mannelijke hoofdpersoon van Nabokov's roman en haar spiegelroman. “Ze zijn allebei pedofiel en ze sluiten hun slachtoffers allebei op. Maar dan houdt de overeenkomst op, want Humbert is geen seriemoordenaar.”

Als Pera (40) advocate was geweest, had ze zich ingespannen voor de rechten van minderjarigen. Als ze sociaal werkster was geweest, had ze graag misbruikte kinderen geholpen. Maar ze is schrijfster, dus kan ze haar lezers 'slechts' bewust maken van misstanden waar kinderen het slachtoffer van zijn. Om te beginnen de fictieve Lolita, die in de ogen van Pia Pera op haar twaalfde al werd gedegradeerd tot seksslavin.

Rond haar achttiende las Pia Pera de klassieker voor het eerst in het Engels, toen in het Russisch en daarna in het Italiaans. Ze was ondersteboven van de literaire prestatie, maar ze ergerde zich mateloos aan de held van het verhaal. “Humbert Humbert was het zoveelste romanpersonage dat zich liet leiden door lust en passie. Het enige opzienbarende was, dat die gevoelens werden geprojecteerd op een kind.”

Tot haar nóg grotere ergernis kreeg Pera nauwelijks een beeld van deze 'Lo-lee-ta, Lo. Lee. Ta', die het hoofd van de oudere schrijver op hol brengt. Hoe keek zij naar zichzelf, hoe zag ze de man die trouwde met haar moeder om haar te krijgen? “Ik kreeg daar meteen al allerlei fantasieën over, maar ik hield er flink de rem op. Nabokov had zoveel aanzien en gezag, dat Lolita taboe was geworden. Tot ik mezelf aanpakte: niet bang zijn, aan de slag!”

De Italiaanse schrijfster gaf zichzelf die zet op het moment dat ze Poesjkins 'Onegin' uit het Russisch vertaalde. Toeval of niet, Nabokov was met dezelfde klus bezig, toen hij aan zijn bekendste boek begon. Nadat Amerikaanse uitgeverijen zijn manuscript op morele gronden hadden geweigerd, kwam het in 1955 uit bij een uitgeverij in Parijs. Pas na vele jaren werd het betiteld als 'het schitterendste proza van deze eeuw'.

Pera weet dat haar roman op voet van oorlog staat met Nabokovs werk. Aan het literaire niveau kan ze, zegt ze zelf, niet tippen, omdat ze hetzelfde verhaal vertelt in de taal van een kind. Om te weten hoe die klonk, bestudeerde ze eerst Amerikaanse cartoons en andere documenten uit de jaren vijftig. “Toen ben ik op de universiteit van Harvard dagboeken van meisjes gaan lezen. Sommige waren uitgesproken kinderachtig van toon, andere juist heel wijs of pretentieus.”

'Dagboek van Lo' begint als de ik-persoon na de dood van haar vader achterblijft met haar moeder. Ze is enig kind, want haar jongere broertje is jaren geleden geëlektrocuteerd tijdens een regenbui. Lolita komt over als een verwend kreng, dat haar neus optrekt voor lelijkerds - 'ik walg van ze en daarmee uit'. Maar ze heeft ook gevoel voor humor. Al wordt ze gaandeweg steeds harder en cynischer ('Alle vaders laten te wensen over'), ze blijft dapper en strijdlustig.

Zo weigert ze tijdens een lange autorit door Amerika een keer het verplichte nummertje te maken in een wegmotel.

- 'Stil, ze horen ons.' - 'Dat was ook de bedoeling.' - 'Wil je in een opvoedingsgesticht belanden?' - 'Ben je bang in de nor te komen?' - 'Niemand wint er wat mee, toch?' - 'Ik wel. Ik win ermee dat ik niet meer gedwongen word.'

Pia Pera: “De mannen die mijn boek lezen, mogen Lolita wel. Misschien komt hun sympathie voort uit plaatsvervangend schuldgevoel, maar dat denk ik eigenlijk niet. Volgens mij zijn ze opgelucht, omdat Lolita zich niet als een klagerig slachtoffer gedraagt.”

Bij vrouwen valt de herboren Lolita (bij Nabokov sterft ze, bij Pera blijft ze leven) niet altijd even goed. De schrijfster heeft gemerkt dat vooral de oudere generatie moeite met haar heeft - 'zeg maar Lolita's moeder-type'. Die vrouwen hebben meer begrip voor Humbert Humbert.

“Sommige vrouwen hebben persoonlijke redenen om Lolita te haten; hun eigen dochter heeft bijvoorbeeld hun partner ingepikt. Dat kan ik begrijpen, maar ik ben ronduit geschokt als ik vrouwen hoor zeggen dat Lolita onderdanig hoort te zijn. Bij zulke uitspraken moet ik denken aan de krantenberichten over moeders die hun dochters laten misbruiken door hun mannen of minnaars.”

De jongere generatie reageert volgens Pera even verbazingwekkend: “Vaak kent die Nabokov's werk niet, dus is mijn versie de eerste kennismaking met de beroemde Lolita. De omgekeerde wereld, maar wel flatteus voor mij. Veel jongeren vinden mijn verhaal alleen maar grappig. Ze merken niet dat de toon steeds wanhopiger wordt.”

Citaat uit 'Dagboek van Lo': 'Hij weet niets van wat ik wil. Hij voelt de lust bij zich opkomen, bevredigt de lust, rust uit van zijn lust, de lust komt opnieuw op. Tussen de ene lust en de andere rijdt hij, eet hij, brengt hij mij van het ene punt in de woestijn naar het andere en met een martelaarsgezicht koopt hij wat hij moet kopen om mij koest te houden.'

Humoristisch of deprimerend?

Meisjes van Lolita's leeftijd reageren wéér anders. “Laatst kreeg ik een uitnodiging van een middelbare school. Ik kwam in een klas met drie jongens en verder allemaal meiden van een jaar of veertien. Ze waren heel openhartig, vooral over de haat-liefde verhouding met hun moeders.”

“Eén meisje zei schuldbewust dat ze haar moeder wel eens naar een andere planeet wilde sturen. Lolita's verzuchting 'Was ze maar dood' klinkt wreder, maar in feite komt die op hetzelfde neer. Ik denk dat het heel bevrijdend is om te weten dat meer meisjes zulke geheime wensen hebben - die ze later overigens weer glad vergeten.”

In het boek voert Lolita een keiharde concurrentiestrijd met haar moeder. Ze vecht met haar om de aandacht van de nieuwe huurder Humbert. In Lolita's ogen doet haar moeder zo sullig, dat ze op een gegeven moment denkt: 'Nu pak ik deze Humbert voor mezelf'.

Is er in dat geval nog wel sprake van seksueel misbruik? “Vind ik wel”, zegt de schrijfster. “Alle kinderen proberen te verleiden en te manipuleren. Als volwassene weet je dat, dus moet je hen daar ook de ruimte voor geven. Als je daarop reageert met je eigen seksuele verlangen, blokkeer je ze. Je mag kinderen nooit gebruiken voor je eigen seksuele genot. Ik ben daar heel streng in.”

Toch neemt niet Humbert, maar Lolita het initiatief om te vrijen in een hotelkamer. “Ja, maar daar gaat een andere scène aan vooraf: op de sofa in haar huis dwingt Humbert haar op zijn schoot te zitten. Hij komt dan zelf klaar. Bovendien windt hij haar zo op, dat ze in de hotelkamer alleen maar verder wil. Op de sofa is dus al sprake van seksueel geweld. Lolita raakt haar onschuld voorgoed kwijt.”

Nabokov praatte het gedrag van zijn hoofdpersoon trouwens ook niet goed. Hij schreef ooit dat hij Humbert 35 jaar cel had gegund wegens incest.

Pia Pera is benieuwd hoe de seksscènes in beeld zijn gebracht in de remake van 'Lolita' die nu al, nog voordat iemand er ook maar een seconde van heeft gezien, bijna evenveel opzien baart als Stanley Kubricks verfilming uit 1962. De nieuwe versie met Jeremy Irons, Melanie Griffith en de onbekende 14-jarige Dominique Swain gaat volgend voorjaar in Nederland in première. De schrijfster houdt haar hart vast, want in alle voorpublicaties ligt de nadruk op het erotische karakter van de film.

“Als mannen zijn lekker gemaakt door een jong meisje, verwacht ik een explosie van pedofilie.”

Tijd voor een verfilming van 'Dagboek van Lo'? “Ja, graag! Het liefst met Jodie Foster, want zij speelde op haar veertiende een jonge prostituee in 'Taxi Driver'. Ze zou nu de goeie leeftijd hebben voor Lolita's moeder.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden