Een sterke inhoud graag, én 300.000 bezoekers per jaar

Nieuw Museum De Amsterdammer Paul Spies richt in Berlijn een deel van het prestigieuze Humboldt Forum in. Gisteren presenteerde hij zijn plannen. 'Bevalt het pers en politiek niet, dan heeft men met mij een kat in de zak gekocht.'

Eigenlijk wilde hij ook 'Lelijkheid' als tentoonstellingsthema hebben, omdat Berlijn toch zo mooi lelijk kan zijn. "Maar", zegt Paul Spies, sinds vijf maanden directeur van de historische stadsmusea in de Duitse hoofdstad, "dat werd toch niet zo goed begrepen".

Hij moet er nog steeds om grinniken. Van zenuwen is weinig te merken bij Spies, tot februari nog directeur van het Amsterdam Museum, kort voordat hij maandagmiddag zijn eerste concrete plannen aan de Berlijnse cultuurwereld presenteert: "Het zal politiek en pers moeten bevallen", zegt hij nuchter, "of anders heeft men met mij een kat in de zak gekocht."

Een zekere Amsterdamse directheid is inmiddels zijn handelsmerk geworden in Berlijn. Al kort na zijn benoeming bekritiseerde Spies in interviews de 'stoffige sfeer' in de stadsmusea; hij pleit voor 'een spectaculaire inrichting' in plaats van 'lullige vitrines'. Andere nieuwkomers kunnen met dit soort bravoure snel op scepsis rekenen, maar Spies werd in de Berlijnse krant Der Tagesspiegel als 'hoop' voor 2016 bejubeld.

Door zijn optreden als 'vlotte manager', zoals een andere stadskrant opmerkte, zou je bijna vergeten dat de kunsthistoricus Spies middenin een politiek uiterst ambitieus project terecht is gekomen. Niet zozeer door zijn voorgenomen modernisering van de vijf historische stadsmusea - 'want dat heb ik in Amsterdam ook al eens gedaan'. Maar omdat hij óók tot hoofdconservator is benoemd van de Berlijn-expositie in het veelbesproken Humboldt Forum.

Prestigieus

Op een steenworp van zijn kantoortje wordt dit nieuwe museum van 600 miljoen euro opgebouwd. Duitse politici noemen het graag 'het meest prestigieuze cultuurproject van Duitsland'. Dat heeft met de locatie te maken: het Humboldt Forum wordt ondergebracht in het voormalige keizerlijke paleis tegenover het Berlijnse museumeiland, waarvan de façaden nu bijna origineel worden herbouwd.

Het betonnen skelet van het gebouw is al klaar, de 'historische gevel' wordt nu aangebracht, inclusief gerenoveerde beeldhouwwerken. In 2019 moeten ook de tentoonstellingsruimtes binnen klaar zijn.

Ineens staat de Amsterdammer Spies hiermee aan de zijde van een internationale ster uit de museumwereld, de Schot Neil MacGregor, voormalig directeur van het British Museum, naar verluidt de voorkeur van Angela Merkel. MacGregor neemt als algemeen intendant van het Humboldt Forum de tweede en derde verdieping voor zijn rekening: de 'wereldcultuur'. Spies doet het grootste deel van de eerste verdieping: 'Berlijn' ¿ op maar liefst vierduizend vierkante meter.

Er staat met zijn plan voor het Forum veel op het spel, weet Spies, en niet alleen voor hemzelf. Voor zijn benoeming is burgemeester Michael Müller (SPD) verantwoordelijk, die vorig jaar net na zijn aantreden ineens opperde naast het bestaande concept ook een 'Berlijn'-tentoonstelling te willen. Spies moet hem uit de brand helpen: met een inhoudelijk concept moet hij de zorg wegnemen dat het alleen 'citymarketing' voor toeristen wordt.

Het werkplan hiervoor heeft hij gisteren gepresenteerd. 'Berlijn in de wereld' heet het. Heel concreet is het nog niet, maar er zijn negen thema's vastgesteld, negen 'aspecten van internationaliteit', zegt Spies, die tot 2019 in negen zalen zullen worden uitgewerkt. Ze lopen van 'Oorlog', 'Revoluties' en 'Migratie', tot aan 'Mode', 'Vrijplaatsen' en 'Vermaak'; Berlijn moet ermee in relatie worden gezet tot de 'wereldcultuur' in de rest van het Forum.

Alleen: behalve een overtuigende inhoud moet hij óók 300.000 bezoekers per jaar binnenbrengen - zonder daarmee te concurreren met zijn 'eigen' vernieuwde stadsmusea. Zijn aanpak: "Licht en loodzwaar, heden en verleden lopen door elkaar heen", legt Spies uit, uiteraard met veel 'bezoekersparticipatie' en 'interactiviteit'. En: "De tentoonstelling moet in 45 minuten te consumeren zijn".

Dit klinkt een beetje als het 'Amsterdam DNA', de verkorte route waarmee Spies in het Amsterdam Museum de bezoekerscijfers heeft verdubbeld. Maar die vergelijking gaat niet op, zegt Spies: "In Amsterdam was het mogelijk om door alle thema's een continuïteit vast te stellen: de ondernemersgeest van de stad". Berlijn heeft niet zo'n rode lijn, zegt Spies. "Het is een stad van zelfvernietiging, breuken en paradoxen."

Politiek correct

Duidelijk tevreden pakt hij er een plattegrondje bij. Hij wijst op het zaaltje met het thema 'Vermaak': hierin kan hij parallellen trekken tussen Berlijn als mythische hoofdstad van het amusement in de jaren twintig, en de heropleving van de cultuur-, muziek- en partyscene sinds de jaren negentig.

Dit thema wordt dan weer bewust naast de zaal met 'Oorlog' geplaatst. "We zeggen niet alleen hoe leuk dat allemaal was, maar ook wat er gebeurde toen de Joodse producenten naar Hollywood moesten vluchten."

Cruciaal wordt het thema 'migratie', zegt Spies. De Berlijnse politici willen met het Humboldt Forum graag de Weltoffenheit van het huidige Duitsland uitstralen, maar Spies wil niet alleen maar 'politiek-correcte stemmen'. Zeker, 'de stad is gegroeid dankzij de toestroom', maar hij wil ook 'de pijn laten zien als een stad met grote migratie te maken krijgt'. De verhalen van migranten zelf zullen daarom centraal staan - van de Berlijners die in de negentiende eeuw naar Amerika vertrokken, maar ook van de Turken in de jaren zestig of de Syriërs nu.

Naïeve blik

De keuze voor twee buitenlanders aan de top van het Forum is geen toeval, denken sommige commentatoren: een Schot en een Amsterdammer hebben minder last van de Duitse gevoeligheden die bij deze thema's komen kijken.

Een 'naïeve blik', zegt Spies, die de stad nog dagelijks op de fiets leert kennen, heeft zeker voordelen. Maar hij doet het niet alleen. Hij heeft een team van conservatoren uitgezocht. "Relatief jong, zonder zware wetenschappelijke reputatie. Zij zijn de kenners, ik ben moderator van ideeën." Die mix werkt, zegt hij: "Mijn naïviteit als buitenstaander in combinatie met Duitse kennis".

Citymarketing? Dat wordt het allerminst, bezweert Spies. "In drie kwartier gaan wij het uitsluitend over moeilijke thema's hebben."

De vrijplaatsen voor creatievelingen? Natuurlijk, maar ook hoe moeilijk die het hebben in de steeds duurder wordende stad.

Baanbrekende wetenschap? Zeker, maar ook taalkundige experimenten met krijgsgevangenen in de Eerste Wereldoorlog.

Het begrip 'lelijkheid' zal hij niet gebruiken - zijn medewerkers hebben uitgelegd dat het Duitse Hässlichkeit sterker overkomt dan hij bedoelde - maar hij kan het wel anders formuleren. "Ik wil de verdienste van de stad laten zien, maar er kan ook een nare bijsmaak aan zitten. Het Humboldt Forum biedt de kans dit soort vragen te stellen."

Het Humboldt Forum

Niets minder dan een 'nieuw geestelijk hart' voor Berlijn waarmee de 'wonden van de twintigste eeuw geheeld kunnen worden'; zo noemen voorstanders het Humboldt Forum graag. Het begin van dit enorme project dateert alweer van direct na de val van de Muur, toen een groepje bewoners zich sterk maakte voor de wederopbouw van het historische Berlijnse stadsslot. Eind negentiende eeuw was dit slot de keizerlijke residentie geweest, maar in 1950 hadden de socialistische machthebbers van de DDR het opgeblazen als symbool van Pruisische machtswellust ¿ en het 'Palast der Republik' uit glas en beton ervoor in de plaats gezet.

Na jarenlange felle kritiek ontstond er begin 21ste eeuw een meerderheid onder de stadsbewoners voor de wederopbouw van het slot. Er ontbrak alleen nog een politiek acceptabele invulling. In 2007 suggereerden de Berlijnse staatsmusea dat de collectie etnologische objecten erin kon komen. Het voormalige symbool van Pruisische macht zou zo tot een 'centrum voor wereldcultuur' worden omgevormd, genoemd naar de negentiende-eeuwse gebroeders Von Humboldt; voorbeelden van 'het goede' dat Berlijn heeft voortgebracht.

Dit gaf de doorslag. De Bondsdag stemde in met de wederopbouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden