Een sterke gemeenschap kan wat hebben

Is de vrijheid van meningsuiting hetzelfde als het recht anderen te beledigen? Inclusief Franciscus' moeder?

Een klap op zijn bek, dat kan-ie krijgen. Paus Franciscus klonk maandag, in het vliegtuig tussen Sri Lanka en de Filippijnen, haast agressief. Wie zijn moeder uitscheldt, hield hij het meereizende journaille voor, kan van hem persoonlijk een pontificale 'stomp op zijn neus' verwachten. "Dat is normaal." Wie andermans godsdienst belachelijk maakt, wilde Franciscus maar zeggen, moet niet verbaasd zijn als hij felle reacties uitlokt.

Je kunt Franciscus' uitspraak zien als een pragmatische oproep rekening te houden met de menselijke aard: zo zitten mensen in elkaar. Maar hij bedoelde er meer mee. Hoewel hij aanslagen als die in Parijs ten stelligste afkeurt, zet hij vraagtekens bij waar Charlie Hebdo hét symbool van is geworden: de vrijheid van meningsuiting. Die is niet bedoeld om anderen opzettelijk te 'provoceren' of te 'beledigen', vindt Franciscus. Heeft hij een punt?

Alja Tollefsen

"Wie niet religieus is, kan zich moeilijk voorstellen hoe grievend beledigingen kunnen zijn op religieus gebied. Francisus' voorbeeld - gescheld op je moeder - is daarom goed gekozen: dat kan iedereen meevoelen. Hij stelt een terechte vraag.

"Het probleem is dat er nu, zo kort na de aanslagen in Parijs, nauwelijks ruimte is voor dit soort vragen. De vrijheid van meningsuiting wordt vernauwd tot een recht anderen te kwetsen. En o wee als je aan dat geloofsartikel durft te tornen, want dan torn je aan 'de democratie' en 'het vrije woord'.

"Door de zaak zo'n absoluut gewicht te geven maak je elk zinnig gesprek onmogelijk. Deze week zag je het gebeuren in 'De Wereld Draait Door', waar dj Giel Beelen een opmerking maakte over het beledigende karakter van Charlie Hebdo. Er werd snel overheen gepraat. Wat hij aan wilde kaarten, werd niet opgepakt. Wat je verder ook over Beelen denkt, ik vond dat hier een in aanleg interessante gedachtewisseling in de knop werd gebroken.

"Laat het duidelijk zijn: ik keur die terreurdaad in Parijs natuurlijk niet goed. Het is nooit acceptabel mensen neer te schieten omdat je je beledigd voelt. Punt. De verontwaardiging over dit geweld is volkomen terecht. Maar: het zou jammer zijn als die verontwaardiging zelfreflectie in de weg staat.

"Ik denk dat Charlie Hebdo die cartoons beter niet had kunnen plaatsen. Niet omdat ik vind dat dat niet mag, maar omdat ik de zin ervan niet inzie. Het lijkt mij nodeloos kwetsend.

"Cabaretier Hans Teeuwen was in zijn programma eens in de weer met een kruisbeeld. Dat kwetste mij diep: hij maakt grappen over iets wat voor mij niet belachelijk gemaakt zou moeten worden. Natuurlijk, ik grijp niet naar de wapens, dus je kunt je afvragen wat het probleem is. Mijn wedervraag: waarom is zo'n act überhaupt nodig? Wat voegt het toe, kun je niet op een intelligentere manier satire bedrijven?

"Het gaat mij om goede omgangsvormen. Die lijken me juist nu van groot belang. Als we blijven hangen in verontwaardiging, vrees ik dat we in een onnodige spiraal van geweld terechtkomen. Het Westen zou volwassen moeten zijn: laten we ook naar ons eigen handelen kijken. Dat lijkt op capituleren voor terroristen, maar dat is het niet. Het vergt juist moed.

"Moeten we koste wat kost vasthouden aan onze 'verworvenheid' een ander te mogen beledigen onder het kopje 'vrijheid van meningsuiting'? Gaat vrijheid niet ook over hoe je samen wil leven? Is een meningsuiting, waarbij je uit eigen wil rekening houdt met de gevoeligheden van een ander, niet óók een vrije uiting? Wat is daar onvrijer aan dan een belediging?

"En omgekeerd: zijn beledigingen die moeten bewijzen dat er vrijheid van meningsuiting is, wel zo vrij? Ze hebben vaak iets geforceerds, vind ik, iets dwangmatig grofs.

"Natuurlijk is het de vraag waar de grens ligt; wanneer is iets te beledigend? Dat is een schimmig gebied. Je moet die grens zelf aanvoelen. Dat vergt oefening, overleg, openheid voor de ander. Zelf kun je misschien je schouders ophalen over een belediging, maar mogelijk gaat een ander dat moeilijker af.

"Velen wijzen op een hellend vlak, op het gevaar van zelfcensuur; vandaag is het de profeet, morgen mag je niet eens meer een moskee afbeelden, enzovoort. Ik ben daar niet zo bang voor. Ik vind dat onze omgangsvormen alleen maar ruwer zijn geworden. Misschien kunnen we wel wat zelfcensuur gebruiken."

Alja Tollefsen is anglicaans priester in Markelo

Bas van der Graaf

"Enkele dagen na de aanslagen in Parijs raakte ik in een kroeg met een collega aan de praat over die actie 'Je suis Charlie'. Het lukte ons niet om daar solidair mee te zijn. Ons onbehagen betrof het soort satire dat Charlie Hebdo beoefent. Dat had voor ons iets gewelddadigs, constateerden we. Dat woord bleef de afgelopen weken door mijn hoofd malen. Wat, vroeg ik me af, wordt er door zulke satire dan precies geweld aangedaan?

"Mijn antwoord is: de gemeenschap. Laat ik een voorbeeld geven. Ik heb drie dochters. In ons gezin hebben wij een cultuur waarin we niet om de hete brij heendraaien. We nemen elkaar op de hak en maken grappen over elkaar, soms ook heel harde grappen. Maar we blijven elkaar wel aankijken. En op het moment dat je ziet dat de ander het niet meer trekt, stop je en ga je de verbinding herstellen.

"Die vlieger gaat ook op voor de samenleving. We mogen elkaar flink de maat nemen, maar we moeten het wel samen rooien. We moeten elkaar ook vasthouden.

"Natuurlijk, terroristen hebben daar geen boodschap aan, zij willen de gemeenschap juist uit elkaar scheuren. Maar heeft satire à la Charlie Hebdo niet óók iets ontwrichtends voor de samenleving?

"Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar als die loszingt van een gemeenschappelijke basis, kun je er anderen mee wegzetten. Ik bedoel dat heel letterlijk: uit de gemeenschap plaatsen, buitensluiten.

"Dat veel moslims zo gevoelig reageren op cartoons van Mohammed kun je stom vinden: 'zij' moeten zich niet zo aanstellen. Je kunt er ook een teken in zien dat onze gemeenschap kennelijk niet meer goed functioneert. Er is geen gemeenschappelijke basis. Dát is het onderliggende probleem, en als je dat wilt oplossen, helpt het niet om je in te graven in je eigen gelijk. Dan moet je met elkaar in gesprek.

"Ik zag dat de afgelopen jaren weinig gebeuren. Het viel mij op hoe in publieke uitingen de ironie steeds verder doordrong. GeenStijl is er natuurlijk een goed voorbeeld van, maar op internet zie je het overal. Daarmee straal je eigenlijk uit: ik neem jou niet serieus. Ironie is een prachtig stijlmiddel, maar kan al snel splijtend werken. Het kan heel makkelijk zijn: ik heb de waarheid in pacht en kijk nu eens hoe dom jij bent.

"Wat nodig is: een open houding, het lef om niet alleen anderen maar ook jezelf de maat te nemen. Satire zoals Van Kooten en De Bie die ooit beoefenden. Als zij een sketch maakten over de 'multiculturele' samenleving, namen ze niet de Marokkaan op de hak, maar de Nederlandse groenteboer die niet doorhad hoe grof hij zijn Marokkaanse klant behandelde.

"Natuurlijk, dat was een andere tijd. Maar mijn punt is: je hebt satire en je hebt satire. Vrijheid van meningsuiting is er toch niet alleen om anderen zo hard mogelijk te kwetsen?

"Wie bespot wordt, kan zich natuurlijk wel oefenen in een goede reactie. Christenen hebben dat ook moeten leren. Een film als 'Life of Brian', waarin Jezus fluitend aan het kruis hangt, kwetste een hoop christenen, maar ze wisten het incasseren. Ook Jezus leed onder spot en hoon zonder dat hij terugschold. De apostel Petrus zei: 'Als je wordt uitgescholden, scheld dan niet terug, zegen juist.'

"Mijn overtuiging is: hoe sterker de gemeenschap, hoe harder de satire kan zijn. Dat merk ik aan mijn gezin. Als de verstandhouding goed is, kun je een hoop hebben van elkaar. Maar als er al spanningen zijn kan het minste woord de boel op de spits drijven. En dat zie je in onze samenleving gebeuren.

"Ik woon in de Baarsjes, een Amsterdamse wijk met veel allochtonen. De bevolkingsgroepen leven er volstrekt langs elkaar heen. Echt hoor, op heel veel fronten zijn we elkaar kwijt."

Bas van der Graaf is predikant in Amsterdam

Monty Python's 'Life of Brian' was voor veel christenen even slikken.

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden