Ombudsman

Een steekproef over nepnieuws is geen allesomvattende waarheid

Adri Vermaat Beeld Maartje Geels

Vooral ouderen geven nepnieuws gewoon door, kopte Trouw in de krant van 10 januari. In de inleiding bij het artikel stond dat de meeste mensen verzonnen nieuws op sociale media negeren, maar dat 65-plussers het vaak wél doorgeven. Over de kop, introductie en conclusie - ‘Dit onderzoek duidt erop dat een belangrijke groep over het hoofd wordt gezien’ - volgden kritische reacties van lezers en van de belangenvereniging voor senioren Anbo.

Met verkiezingen voor Provinciale Staten, Europees Parlement en Waterschappen in het vooruitzicht is het eens te meer voor media bittere noodzaak om alert te blijven op nepnieuws. Er zijn mediadeskundigen die gelet op de verkiezingen een hausse aan verzonnen nieuws voorspellen en die ook vrezen omdat het voor reguliere media lastig is zich er afdoende tegen te wapenen. Het is voor redacties checken, nog eens checken en afgaan op nuchter verstand en de intuïtie van redacteuren. Weliswaar is verzonnen nieuws van alle tijden, maar de technologie om ‘nep’ tot ‘feit’ te promoveren en te verspreiden, verfijnt zich. Het gevaar op desinformatie neemt toe en ook het kabinet heeft zorgen over het ontstaan en verspreiding ervan. ‘De kracht van onafhankelijke journalistiek is leidend', stelde de regering in december nog eens. 

Met een mogelijke krachtproef tegen nepnieuws in het verschiet, is het evident dat Trouw bij alle nieuws, maar zeker bij dit onderwerp feitelijk registreert en ruime, eigen interpretaties achterwege laat of zoveel mogelijk inperkt. Hoewel de journalistieke intentie er is, lukt het de redactie volgens sommige lezers niet om telkens aan dit oogmerk te voldoen. ‘Een misleidende kop, een buitengewoon suggestieve inleiding en een flinterdunne conclusie’, vatte een lezer de kritiek samen op het artikel dat vooral ouderen onzinnieuws op Facebook  ‘gewoon’ doorgeven. Wat bedoelde de redactie eigenlijk met ‘gewoon’? Suggereerde ze  hiermee dat ouderen tegendraads zijn en ‘dus’ dingen doen die ze beter kunnen laten? Of zag de redactie de overweging in het artikel dat aftakelend geheugen van ouderen misschien een rol speelde bij het vaker doorgeven van nepnieuws te veel of te gretig als feit? 

Met de kritische lezers ben ik het eens dat Trouw in de kop en de ongelukkige inleiding meer suggereerde dan het artikel feitelijk weergaf. Aanleiding voor de redactionele aandacht was een  Amerikaans onderzoek van politicologen naar het delen van nepnieuws op Facebook tijdens de laatste presidentsverkiezingen, die tussen Hillary Clinton en Donald Trump. Uit het niet representatieve onderzoek, een steekproef, bleek dat rond deze verkiezingen 65-plussers zeven keer zoveel verzonnen nieuws ‘deelden’ als de jongste Facebook-gebruikers. Aan het onderzoek deden bijna 1200 mensen mee, verdeeld over vier leeftijdscategorieën. 8,5 procent van hen deelde nepnieuws, met de 65-plussers in de meerderheid. 

Hoewel het onderzoek het eerste in zijn soort was, kan het denk ik met recht een nabrander van de verkiezingen worden genoemd met veel mitsen en maren. Of zoals ANBO-hoogleraar Eugène Loos reageerde op het Trouw-artikel: ‘Zo kun je geen goede conclusie trekken. (...) Onzin lijkt me de aanname dat het geheugen van mensen een rol speelt. Om te zeggen dat ‘ouder’ gelijk staat aan geheugenproblemen die leiden tot een grotere gevoeligheid voor nepnieuws gaat veel te ver’. 

De kritiek was vermoedelijk milder geweest als in kop en inleiding het Amerikaanse onderzoek meteen was gerelateerd aan de presidentsverkiezingen. Aangezien dit verband niet in een oogopslag zichtbaar was, leek het alsof zich een nieuw en onomkeerbaar feit had aangediend: de wereld weet vanaf nu dat vooral ouderen voortrekkers zijn in doorgeven van nepnieuws. Die onterechte veralgemenisering maakte zowel kop als inleiding te voorbarig.

Ombudsman Adri Vermaat van Trouw bespreekt journalistieke dilemma’s en kijkt kritisch naar de werkwijze van de redactie. Reageren? Stuur een mail aan Ombudsman@trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden