Een stap terug doen valt niet mee

De crisis maakt slachtoffers. Mensen die hun baan verliezen en kleine zelfstandigen die hun inkomsten zien kelderen. Wat te doen als er opeens minder geld binnenkomt?

Zzp’rs die hun opdrachten achteruit zien gaan, tijdelijke krachten die niet meer hoeven terug te komen. Een flinke groep Nederlanders wordt op dit moment vrij plotseling geconfronteerd met een dalend inkomen.

De Groningse Kredietbank, onderdeel van de dienst sociale zaken en werk van de gemeente Groningen, organiseert al een tijd cursussen om mensen te leren rondkomen met een krapper budget. Cursusleidster Petra Yntema ziet mensen vaak laat bij zich komen: „Ze schamen zich en ondernemen pas actie als ze al schulden hebben. De meesten dachten het zelf nog wel te redden, maar aanpassen aan je nieuwe inkomen blijkt in de praktijk moeilijker dan het is.”

Het zijn zeker niet alleen de lage inkomens die in de problemen komen. Yntema: „Ons advies is volkomen afhankelijk van het inkomen. Sommige mensen hebben in plaats van honderd euro nog maar vijftig euro per week voor de boodschappen. Dan moet je anders gaan leven.”

„Anderen waren gewend iedere week twee keer uit eten te gaan. Dat kan dan niet meer dan één keer in de maand. Of ze moeten de auto wegdoen. Het belangrijkste is dat je altijd de vaste lasten blijft betalen. Daarna kijk je wat overblijft en ga je keuzes maken.”

Via de website van het ministerie van sociale Zaken en werkgelegenheid en die van de uitkeringsinstantie UWV kan iedereen uitrekenen hoe hoog een eventuele werkloosheidsuitkering is. Doordat de uitkering verbonden is aan een maximum dagloon valt dit ook hoge inkomens vaak tegen. Op de website van het Nibud staat een keur aan rekenmodellen die helpen grip op de uitgaven te houden. Het klinkt op die site best simpel: budgetteren. Goed kijken wat je hebt en alle uitgaven netjes bijhouden. Maar dat lukt lang niet iedereen.

Henriëtte Prast is gedragseconoom, lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en hoogleraar persoonlijke financiële planning aan de Universiteit van Tilburg: „In de economie is het een gegeven dat mensen schommelingen in hun levensstandaard onprettig vinden. Simpel gezegd: als je moet kiezen tussen op één dag veel taart of iedere dag een stukje dan hebben mensen liever iedere dag een stukje.

„En mensen vergelijken zichzelf voortdurend, niet alleen met anderen, maar ook met zichzelf in het verleden. Je wilt er niet op achteruit gaan. Maar als iedereen getroffen wordt, is dat psychologisch minder erg. Op dit moment is het dus makkelijker, want je kunt zeggen ’het is de crisis’ ”, zegt de econoom.

Cursisten leren bij de Groningse Kredietbank hun gedrag aan te passen. Er wordt bekeken of ze gebruik kunnen maken van voorzieningen zoals huurtoeslag en hun wordt geleerd te bezuinigen. Yntema laat haar cursisten een weekoverzicht bijhouden van alle uitgaven zodat ze zicht krijgen op wat ze echt te besteden hebben. Dan moeten ze keuzes maken.

Prast: „Uit onderzoek blijkt dat het minimaal drie maanden duurt om een patroon te doorbreken. Mensen zitten meer vast aan gewoonten dan ze willen geloven. Het is psychologisch kostbaar om daartegen in te gaan. Dat kost inspanning. Als je gewend bent kleding in bepaalde winkels te kopen, dan moet je eerst bewust nadenken om dat niet meer te doen. Op een gegeven moment loop je die winkel gewoon voorbij, maar dat duurt een tijd.

„Bij economische achteruitgang kun je verwachten dat je aanpassingen moet doen, dingen moet laten. Maar mensen hechten sterk aan de status-quo. Dus worden de aanpassingen zo lang mogelijk uitgesteld en verdwijnen de reserves. Vaak worden zaken ook gezien als verworven rechten. ’Ik mag toch nog wel uit eten’, hoor je wel eens zeggen, alsof iemand anders dat voor ze bepaalt.”

Yntema en Prast onderstrepen allebei het gebrek aan inzicht in de eigen financiële situatie. Henriëtte Prast „De meeste mensen vinden het niet echt leuk om over geld na te denken. En hoe lager het inkomen, hoe sterker mensen leunen op soms onbewuste regels: dat noemen we in de gedragseconomie mentaal boekhouden. Een meevaller mag je uitgeven aan iets extravagants, kinderbijslag besteed je aan kinderkleding, enzovoort. Zulke regels zorgen ervoor dat je minder hoeft na te denken. Hogere inkomens denken er vaak niet zo over na, want het kost tijd en energie. Zolang het geen probleem oplevert, lees ik ook liever een goed boek, dan een kasboek bij te houden.”

Snel de realiteit onder ogen zien is het best. Prast: „Als er minder geld binnenkomt en je moet je aanpassen, kom je in een soort rouwproces terecht. Je moet gewoontegedrag afleren. Iedere achteruitgang in inkomen wordt als zeer onprettig ervaren. Als je gewend was ieder jaar met het hele gezin te gaan skiën, dan vinden mensen het heel naar als dat niet meer kan. Dat is natuurlijk iets heel anders dan mensen bij wie het gas en licht worden afgesloten, maar wie veel geld heeft gehad, weet ook beter wat hij mist als het er niet meer is.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden