Een stad verslaafd aan geweld en catastrofe

Het echte India vind je niet in Bombay, dat is te materialistisch, te on-Indisch, zegt men. Maar nergens is de strijd om te vergaren en te overleven gewelddadiger, nergens is de boodschap van het hindoeïsme, wereldverzaking, sneller aan het veranderen dan in deze stad, zo groot als de provincie Noord-Holland.

Het hart van India klopt aan de Ganges in Varanasi en in de ashrams van Rishikesh, aan de voet van de Himalaya's - niet in Bombay. Want het hart van India is het hindoeïsme, heet het, en het hart van het hindoeisme is wereldverzaking. In zes woorden: 'Stop de wereld; ik wil eraf'. Maar in Bombay is iedereen juist heel druk bezig er niet af te vallen. Sommigen lukt dat betrekkelijk gemakkelijk. Je ziet ze toeterend in dure, comfortabele auto's in de files staan. Maar in de forensentreinen van en naar het centrum is het al harder knokken. Om er tijdens het spitsuur niet uitgeperst te worden, moet je vechten voor houvast. In de tweede klas gaat dat ruwer dan in de eerste.

Overal in Bombay is het vechten -voor het loket op het station, voor een telefoonaansluiting of een baan, en in het ziekenhuis. Meestal niet op een agressieve manier, want een ieder knokt zonder haatgevoel, zonder aanzien des persoons, maar om zelf niet van de wereld af te vallen -en misschien nog wat promotie te maken. In de grote stad is een stoïcijnse houding een must om te overleven. Zoals een winkelier het uitdrukte die dagenlang het vakbondsgedram uit een megafoon naast zijn gevel moest dulden: ,,Wie niet hoort, die zich niet stoort.'' Het lijkt op de deugd die hindoeïstische leraren hun leerlingen voorhouden: de werkelijkheid met zo min mogelijk emotie tegemoet treden en het illusoire karakter ervan zien.

Geweld zit in de Indiase samenleving ingebakken, maar meestal onder de oppervlakte. Binnen het gesloten familieverband komt incest en mishandeling veel voor, stellen welzijnswerkers, en het taboe erop is groot. Onlangs luchtte Nikhil Kumar, het hoofd van de nationale politie, zijn hart in de krant. In het interview praatte hij het folteren van verdachten goed: ,,Er is zoveel woede in de samenleving, het is teveel gevraagd van de politie verwachten dat zij daar immuum voor is.''

De woede is algemeen, stelt psychoanalyticus P. Patel. ,,Woede om te vroeg gestorven geliefden, frustratie om niet gekregen kansen. Maar speciaal in een grote stad als Bombay is de woede en de frustratie van de gezichten af te lezen. Want het op consumptie gerichte Bombay toont dat het leven ook anders kan zijn. Zo je wilt, dat karma plooibaar is. Dat maakt de teleurstelling bij de have-nots groter en ondraaglijk.''

Het geloof in karma en reïncarnatie is ook in hindoeïstisch Bombay algemeen. Maar het fatalisme dat ermee gepaard kan gaan, is op zijn retour: het wordt steeds minder vanzelfsprekend dat eens arm altijd arm betekent. De misdaadcijfers zijn nog laag. Zelfs midden in de nacht kun je je zonder groot gevaar in de armoedigste buurten begeven. Weinigen spelen met het idee om je geld af te pakken en zo zelf van een dubbeltje tot een kwartje te promoveren. Maar het is wel aan het veranderen: de grote rijkdom die de armen dagelijks om zich heen zien, roept steeds gemakkelijker afgunst op. Op momenten dat de sociale orde het dreigt te begeven, zoals bij de rellen begin jaren negentig, slaat men massaal aan het plunderen.

Die heftige onderstroom van woede kan plotseling naar boven komen. In de nacht van 12 november morste een jongen in de buitenwijk Raver de as van zijn sigaret op de broek van een andere jongen, meldde een persbureau. De twee jongens waren van verschillende bevolkingsgroepen, van welke meldde men uit veiligheidsoverwegingen niet. De rellen die volgden sloegen over naar de krottenwijk Shaukatpura, drie kilometer verderop.

Openlijk gewelddadig is Bombay meestal niet. ,,Maar het geweld is in de harten'', aldus Patel. ,,Iedereen weet hoe hard het leven is. Als je op straat in elkaar zakt, zal niemand je helpen. Als je je doodziek in het ziekenhuis meldt maar geen geld hebt, word je niet behandeld.'' De bovenbuurman van Patel kreeg onlangs een hartaanval. Hij lag een dag in degoot van een drukke straat. Niemand keek naar hem om. Zo'n samenleving is volgens Patel ook gewelddadig.

Volgens de sociologische theorie is de godenwereld een afspiegeling van de mensenwereld. En inderdaad: uit de rijke voorraadschuur van het hindoeïsme doen juist mythen als de Ramayana en de Bagavatgita, waarin geweld belangrijk is, het tegenwoordig goed. Uit de grote verzameling goden, vallen tegenwoordig juist de gewelddadiger goden Rama, Hanuman en Kali grote verering te beurt.

Veranderen de mensen, dan veranderen de goden mee. Het tijdperk dat een ieder genoegen nam met dat wat hem volgens de voorbeschikking toekwam is -in ieder geval in Bombay- aan zijn eind. Moderne mensen hebben wensen, en hun goden, speciaal Ganesh en Laxmi, zijn - zeker voor de minder welvarenden - de aangewezenen om de moeilijker te verwerven zaken toch te leveren, tot en met wasmachines en magnetrons.

Sadoes, de wereldverzakende kampioenen van het hindoeïsme, zie je in Bombay nauwelijks. Voor de traditioneel levende burger wiens plicht het is om zo goed mogelijk volgens de wetten van karma te leven, belichamen sadoes het hindoe-ideaal om uit de keten van karma en wedergeboorte te ontsnappen. Maar in Bombay hebben zij vooral een reputatie als in oranje gehulde bedelaars en handige profiteurs maken hun het leven er bijkans onmogelijk: bijna niemand geeft zelfs maar een aalmoes. In november zijn in een buitenwijk vier sadoes, die zich toch in Bombay waagden, zo zwaar mishandeld dat een van hen is overleden. Dit staaltje zinloos geweld had zelfs geen klein golfje maatschappelijke opwinding tot gevolg.

De sadoe is volgens de beroemde studie Homo Hierarchicus van Louis Dumont uit 1971 het contrapunt van de gewone Indiër. De man die de wereld heeft verlaten, heeft zich een persoonlijkheid verworven, stelt Dumont, terwijl de gewone Indiër, gevangen als hij zit in het net van sociale relaties, waarvan zijn familie en kaste de belangrijkste zijn, alleen iemand is in verhouding tot anderen.

Maar Bombay wordt steeds meer bevolkt door een niet-traditioneel type Indiër, dat zelfbewust in de wereld staat: kiest wat hij of zij wil dragen en eten, met wie hij of zij wil trouwen en bevriend wil zijn. De trend is er zozeer voelbaar dat sommige traditionele Indiërs vrezen dat de ego's van de ergsten zullen opzwellen en hun lichamen ontploffen. Bombay is de voorhoede; een klein miljard is vast van plan te volgen.

Van het traditionele kastenstelsel moeten de meeste Bombaikers niets hebben. Veel mensen zijn juist naar Bombay gekomen om bevrijd te worden van het knellende kastenverband dat in hun dorp heerste. In Bombay zijn de kasten als een pak kaarten door elkaar geschud. De kaste is hier niet meer, zoals vroeger, het verband van rechten en plichten ten opzichte van niet-groepsleden, niet in de eerste plaats zelfs een verband meer waarin mensen zich geborgen voelen. Uit een recente enquête gehouden in Bombay en enkele andere grote steden blijkt dat driekwart van de ondervraagden trots is op zijn kaste, terwijl nog geen tien procent tot een traditioneel hogere kaste behoort. ,,Het kastenstelsel wordt van een manier om te onderdrukken, een manier om de eigen omstandigheden te verbeteren'', schreef publicist J. Ramesh onlangs in India Today. Leden van elke kaste vind je in Bombay in elke laag van de bevolking. De kaste is er een middel geworden om voordeeltjes aan elkaar door te spelen, elkaar hogerop te helpen, van dienst om jezelf te zelfontplooien.

,,Het kastenstelsel wordt ook steeds meer een middel tot mobilisatie om rechten te krijgen'', stelt Ramesh. Veel Bombaikers hebben zich een nieuw soort groepsbewustzijn aangekweekt. De tweeduizend 'economische vluchtelingen' die iedere dag hun weg naar Bombay vinden, zoeken als eerste de plek op waar hun dorps-, streek- of taalgenoten wonen. Het nieuwe zelfbewustzijn eist rechten voor het eigen volk, de kaste of religie. Shiv Sainiks, Bombays militantste hindoes, eisen banen voor Marati's, lagere kasten demonstreren voor 'reserveringen', quota banen voor deze groep in het onderwijs en bij de overheid. Een groep assertieve sikhs heeft vorige maand de studio van een plaatselijke tv-zender kort en klein geslagen, omdat er grapjes over sikhs zouden zijn gemaakt. Sommige cultuurcritici vrezen dat als het zo door gaat India - dat uit honderden volken en talen bestaat - met veel geweld uit elkaar zal vallen.

Dat gebeurt dan het eerste met Bombay. Rushdies visioen van de aanstaande ondergang: ,,Bhhaamm! Zelfs het gevoel wordt opgeblazen. Over de pleinen rollen de hoofden en de hoofdloze lichamen dansen door de straten. Na iedere wandaad volgt nog een grotere wandaad; als echte verslaafden lijken we een steeds grotere dosis nodig te hebben. Bombay is verslaafd aan de catastrofe, en we zijn allemaal gebruikers, levende lijken. Ontheemd en geschokt raak ik in een onthechte en godgelijke staat. De stad die ik ken is stervende. Wat dan nog?''

Zulke voorspellingen - hoewel mooi opgeschreven - zijn gratuit: waarom heeft de catastrofe nog steeds niet plaatsgevonden? Is de ramp nog niet groot genoeg? Of is de ramp dat alles gewoon hetzelfde blijft? De bevolkingsexplosie is overweldigend, en het aantal armen neemt absoluut gezien nog steeds flink toe. Om jezelf daarvan te overtuigen hoef je alleen maar na twaalf uur 's nachts de straat op te gaan. In rotten van honderd liggen de immigranten te slapen op de trottoirs. Miljoenen inwoners van Bombay zijn dakloos, miljoenen anderen moeten het doen met een schamel krot van karton, plastic of golfplaat in de krottenwijken die de stad overwoekeren.

Het salaris van een groot deel van de stadsbevolking schommelt tussen de 100 en 200 gulden per maand. Tegelijk is Bombay rijker dan ooit. Een snelgroeiende middenklasse is in opmars. Inkomens van 500 gulden worden steeds gewoner. Vanwege de enorme woningnood woont die middenklasse desondanks voor een groot deel in miserabele omstandigheden: een enkele kamer voor een gezin van vijf is doorsnee. Geld heeft deze middenklasse wel en daar speelt de marketing op in. Paginagrote advertenties in de dagbladen bieden de symbolen aan die horen bij het middenklasse-bestaan: wie 36 maanden 150 gulden afbetaalt, krijgt een tv, ijskast, stereoset, en een halfautomatische wasmachine in een koop, plus een gratis portable telefoon. Voor vijftig gulden meer bevat het pakket een multi-mediacomputer.

Alleen privacy voor een naar rust verlangend individu kan niet worden geleverd. In veel reclames is de rustig mediterende, in oranje gewaad geklede wereldverzaker een populaire gast. Juist hij moet de hebzucht goedkeuren, die niet meer verachtelijk want in principe onbevredigbaar is, maar wenselijk en in de praktijk te vervullen.

Ook de middenklasse heeft de hindoe-traditie nodig, maar wel een nieuwe traditie, zoals het hindoe-nationalisme die tegenwoordig belichaamt. De hiermee sympatiserende wereldverzakende sadoes die zeven jaar geleden met hun drietand en oranje vlaggen de Babri Mashid moskee in Ayodhya bestormden en zo de opkomende middenklasse van een nieuw icoon voorzagen, staan voor een gewelddadige religiositeit, die haaks staat op het gekoesterde stereotype beeld van tolerante en pacifistische hindoeleraren. Maar dit hindoeïsme belooft tenminste de eenheid van een heilig India. De wereldverzaker blijft de boodschapper, alleen de boodschap is radicaal aan het veranderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden