Een stad, verrezen uit muziek

De hoofdstad van de Verenigde Staten van Europa: hoe ziet die eruit? De musici van Klangforum Wien en consorten maakten een ontwerp en richtten 'Urbo Kune' in.

Hapjes, drankjes, futons voor de ontspanning, goeie muziek, scherpe lezingen, her en der een tafel waaraan een potje schaak gespeeld kan worden, en dat alles 25 uur lang: we zijn in Urbo Kune, de hoofdstad van de Verenigde Staten van Europa.

Wat die vreemde woordcombinatie betekent? Urbo Kune, genoemd naar het Esperantobegrip voor 'gemeenschappelijke stad', staat voor een utopische plek, ingericht door het ensemble Klangforum Wien en consorten. Zij presenteren het project 'ein tag und eine stunde in urbo kune' in diverse steden, waaronder Amsterdam op 6 en 7 juni, in het kader van het Holland Festival. Afgelopen pinksterweekend was Wenen aan de beurt.

Het basisidee van de urbanistische opera 'ein tag und eine stunde in urbo kune' komt van de criticus en architect Jan Tabor. Hij nam Klangforum in de arm en legde de musici zijn idealen voor. Als je een idee wilt krijgen van de architectuur van een bepaalde periode moet je nogal wat weten van de cultuur in dat tijdperk. Muziek is de ideale culturele exponent, en de combinatie van muziek en architectuur spreekt tot alle zintuigen. Vanuit die visie kwam het concept van een stad met muziek als bindmiddel tot leven. In de stad van de toekomst klinken hedendaagse werken en laten diverse sprekers, onder wie Arnon Grunberg, van zich horen over samen leven, de samenleving, de economie en de Europese culturele identiteit. We horen hún idee over de toekomst van Europa.

Schoenen uit

Buiten klettert de regen, in het Konzerthaus geeft om 12.12 uur precies saxofonist Mats Gustafsson al dirigerend het startsein voor Urbo Kune. Op de trappen in de foyer staan de musici verspreid, ieder speelt voor zich, althans, zo lijkt het. Langzaamaan vormen hun noten een geheel, vreemd en toch logisch. Op het hoogtepunt raast het geluid van fluit, viool en contrabas door de ruimte. Wat we horen is een architectonische schets van Zaha Hadid, omgezet in muziek.

Wie de schetsen van Hadid kent, stuk voor stuk schilderijen op zichzelf, kan zich voorstellen dat een kunstenaar erdoor geïnspireerd raakt. Driedimensionale tekeningen, met energie op papier gezet. Maar dat er muziek in zou zitten... Dit is serieus knap. Gustafsson: "Ieder speelt een detail, een lijn, een vlakje, zonder naar de anderen te luisteren, en herhaalt dat telkens. Ik weet van tevoren niet wat de musici gaan doen, wie welk onderdeel van de schets heeft uitgezocht. Ik reageer op wat ik hoor en bedenk ter plekke welke stemmen op een bepaald moment het beste samen kunnen komen, zodat een organisch geheel klinkt. Samen bouwen we het huis. Improvisatie, de ruimte waarin we staan en de akoestiek vormen de basisingrediënten."

Het Weense publiek is ontspannen, bereidwillig en ook een beetje gedempt. De bezoekers weten dat Urbo Kune 25 uur bestaat, en om het luisteren een etmaal plus een uur vol te houden, moet je energie sparen. Muziek en lezingen volgen elkaar op, geen twee dingen gebeuren op hetzelfde moment, om te voorkomen dat er onvoldoende ruimte is voor de eigen interpretatie van de bezoeker. De onderdelen worden aangedragen, en ieder is op zíjn manier voor even inwoner van de stad. De mevrouw die alles zo intens mogelijk wil beleven, alleen de zaal uitgaat voor een glaasje water of rode wijn en dan weer dicht bij het podium een ligplaats opzoekt - het rode pluche is vervangen door futons. Telkens als ze binnenkomt, doet ze direct haar schoenen uit. De meneer die vooral niet wil vergeten wat er gebeurt en om de minuut een foto of een filmpje maakt. Hij beleeft Urbo Kune grotendeels via het schermpje van zijn smartphone. Hij heeft geen vaste plaats: nu eens zit hij achter een schaaktafeltje, dan weer biedt een futon midden in de zaal een geschikte hangplek.

Utopisch

Alle leeftijden zijn vertegenwoordigd. Behalve 's nachts, dan zijn de kinderen thuis in bed gelegd, en is ongeveer een derde van de ruim tweehonderd bezoekers gebleven. Dekentjes worden uitgedeeld en de muziek bevordert een toestand tussen waken en slapen. De bassist van Klangforum, Uli Fussenegger, stelde een heuse 'Droomnacht' samen. Die begint met een scheurende, futuristisch klinkende elektrische gitaar in 'Sgorgo Y' van Pierluigi Billone, gevolgd door het bijna vijf uur durende, verstilde 'For Philip Guston' van Morton Feldman. "Een unieke gelegenheid om deze Feldman te kunnen laten horen", licht Fussenegger toe. "Normaal gaat niemand langer dan vier uur zitten luisteren in een concertzaal. Je moet middelen tussen de mensen die willen slapen en zij die er echt een luisternacht van willen maken. Met de tapemuziek heb ik een reis door de tijd van de elektronische muziek willen samenstellen. Na Feldman hoor je uitsluitend muziek via de luidsprekers, gemaakt vanaf de jaren vijftig. Hoe luid die staan afgesteld? Dat hangt af van de sfeer, van hoe levendig het midden in de nacht is onder de bezoekers."

Overal is aan gedacht. Om de dag fris te beginnen verzorgt een fluitiste uit Klangforum een yogasessie. Vervolgens staat het ontbijt klaar en horen we na een slagwerkworkshop een plukje jazz. Je moet wel je hoofd erbij houden, want wát er klinkt is allemaal geen lichte kost.

Het manifest dat de makers van Urbo Kune opstelden, vertelt ons dat de meerderheid van de Europese burgers in een verenigd Europa wil wonen. Daarmee gaat de opzet van het project geheel voorbij aan de actualiteit van eurocrisis, Grexit en opkomend populisme - maar dat is het privilege van een utopische benadering. In de lezingen is ruimte voor de nuance.

Initiator en kunstzinnig partner in crime van Jan Tabor is Sven Hartberger, de intendant van Klangforum. Hartberger: "We proberen een bijdrage te leveren door middel van kunst. De invloed van kunst op de samenleving is enorm. Hoe we ons kleden, hoe we denken, hoe we ons voelen, hoe we liefhebben; al die dingen worden grotendeels bepaald door de kunsten. Niet door politici, niet door economie, maar door literatuur, muziek, theater en film. De politici rennen achter de kunst aan, en niet andersom. Kunst is machtig. Als je jezelf publiekelijk kunt uitdrukken, breng je niet alleen iets over, je draagt ook een grote verantwoordelijkheid. Dat proberen wij in Urbo Kune op de best mogelijke manier te doen."

In de voorbereiding van Urbo Kune werd Hartberger gegrepen door het concept. Hij begon publicaties in kranten en tijdschriften te lezen die hij eerder altijd had gemeden. Buitenlandse politiek interesseerde hem steeds meer; nu verslindt hij alles over de EU en het gevecht tegen de groeiende euroscepsis. "Dit project heeft mij enorm veranderd. Ik geloof dat 25 uur in Urbo Kune iets op gang brengt bij iedereen die de stad bezoekt. En dat is wat kunst moet doen: als je op dezelfde manier uit de zaal komt als je erin ging, dan was het verspilling van tijd. Kunst moet de wereld positief veranderen, dat is haar nobele plicht."

Intussen is Urbo Kune een geweldig visitekaartje voor Klangforum Wien, dat onder leiding van Enno Poppe onvermoeibaar het podium betreedt en werk voor werk inkleurt met een fris gewassen en gestreken ensembleklank. Bijvoorbeeld het ijzersterke 'Raga Fields' van Param Vir, die zelf als toerist de stad bezoekt, behangen met fototoestel, buidel en heuptas. In zijn stuk voor sarod (een Indiaas snaarinstrument) en orkest komen Oost en West samen, vertegenwoordigd door een hip swingend idioom van symfonische grandeur.

Ook horen we 'Situations' van Georges Aperghis, speciaal voor deze musici geschreven. En een stuk waarin de muziek zich niet in maar buiten de zaal afspeelt: een klok tikt, de snaren van een harp ratelen en een telefoonstem zegt dat het bij de volgende toon 3 uur, 17 minuten en 44 seconden is, terwijl de pianist op die getallen zijn akkoorden baseert: 'Die durchscheinende Zeit' van Peter Ablinger en Edgar Honetschläger.

In Amsterdam verschilt de invulling van de 25 uur enigszins. Zo schreef Rozalie Hirs een nieuw werk, komt burgemeester Eberhard van der Laan aan het woord en krijgt het publiek een rondleiding door het Muziekgebouw aan 't IJ - het Nederlandse Urbo Kune.

De voorstelling 'ein tag und eine stunde in urbo kune' is op 6 en 7 juni te zien in het kader van het Holland Festival. De performance begint op 6 juni om 12.12 uur en eindigt een dag later om 13.12 uur. Locatie: Muziekgebouw aan 't IJ, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden