Een stad in de ban van de kogge

Het wrak van een koggeschip wakkert de belangstelling voor het Hanzeverleden van Kampen wel aan. De stad laat zich dankbaar ontdekken.

Een beetje makkelijk scoren is het wel. Meer dan vijfhonderd monumenten, de ligging aan de IJssel, drie goed geconserveerde stadspoorten en een overdaad aan kerken. Musea belichten de geschiedenis van de stad, de scheepvaart, de handel en de kunst. En het waterfront van Kampen is een van de mooiste stadsgezichten van Nederland. Stadsgids Cor Adema, tevens raadslid, regent en oud-wethouder, giet daar nog wat superlatieven overheen. Als het aan hem ligt is de Oudestraat de langste winkelstraat van Nederland, het stadswapen van Kampen het mooiste van Nederland, het carillon in de Nieuwe Toren zelfs het mooiste van de wereld en ligt aan de overkant van de IJssel de oudste polder ter wereld. Vanzelfsprekend was het 'Rotterdam van de Middeleeuwen' in zijn optiek een van de belangrijkste steden van het Hanzeverbond.

Maar ook de iets minder bevooroordeelde bezoeker zal Kampen moeiteloos in het hart sluiten. Het is heerlijk zwerven door de straten en steegjes van de oude binnenstad, al is het maar vanwege de straatnaambordjes. Van de IJsselkade via de Meerminnenpoort naar de Blauwehandsteeg. Of via de Lampetpoort, naast de vroegere synagoge, naar de Zeepziedershof. En al wordt op de Botermarkt geen boter meer verhandeld en zullen door de Schapensteeg geen schapen meer worden gedreven, de Dwarssteeg is nog altijd een dwarssteeg en de Breedesteeg een brede steeg. Kampen is een stad om eindeloos door te dwalen, verborgen hoekjes te vinden, eeuwenoude muren, prachtige doorkijkjes.

Op de Broederbrug stuit ik op een tegel die het punt markeert waar zeven kerken te zien zijn. Inclusief het puntje van de torenspits van de Bovenkerk tel ik er zes, plus het gebouw van de Theologische Universiteit. Later blijkt dat ik een goed verstopt gereformeerd kerkje over het hoofd heb gezien. Kampen is ook de stad van de 'fresco's van de kleine middenstand', de fraai gerestaureerde reclames die op de verrassendste plekken blinde muren sieren. Kampen nodigt uit tot ontdekken.

Of dat allemaal niet genoeg is heeft Kampen een wrak. Niet zomaar een wrak. Het was wereldnieuws toen in 2012 bekend werd dat Rijkswaterstaat bij bodemonderzoek in de IJssel opmerkelijk gave restanten van een middeleeuws handelsschip had aangetroffen. Sindsdien is de stad in de ban van de kogge. De vondst was min of meer toevallig. De komende jaren wordt een deel van het stroombed van de IJssel verdiept. Vooronderzoek van de bodem met sonarapparatuur was nodig en daarbij werden de contouren van het wrak zichtbaar. Behalve de kogge bleken er ook resten van een kleinere punter en een aak te liggen.

Midden in de rivier, al wees hetzelfde onderzoek uit dat op die plek in de 15de eeuw de oever van de IJssel lag. Het water stond destijds lager en het is niet onmogelijk dat in elk geval de aak bewust is afgezonken om als walbeschoeiing te dienen. Hoe de kogge daar is terechtgekomen is nog een raadsel. Zoals gebruikelijk levert een dergelijke ontdekking behalve antwoorden ook veel nieuwe vragen op.

Een paar dingen zijn duidelijk. Volgens maritiem archeoloog Wouter Waldus dateert het scheepswrak uit de 15de eeuw en is het voor ongeveer 70 procent intact gebleven. In de kombuis vond hij met zijn onderzoeksteam een koepeloven van klooster-moppen en een vloer van tegels. De gave restanten van de binnenbetimmering en andere kostbare stukken van de inventaris maken het volgens hem niet waarschijnlijk dat ook de kogge opzettelijk afgezonken is. In elk geval is het nog te vroeg voor conclusies.

Hoe het ook zij, al meer dan vijf eeuwen rust een stille getuige van de bloeitijd van Kampen op de IJsselbodem, verborgen onder het wateroppervlak. En dat op nog geen tweehonderd meter van de Koggewerf. Daar ligt aan de kade de Kamper Kogge, de replica die in 1997 te water werd gelaten. Deze 'Zwarte Dame' heeft haar thuishaven bij de museumwerf, waar ook een Kamper vissershuisje is nagebouwd, waar werkplaatsen voor smeden en timmerlieden te zien zijn en een expositie van vondsten uit de hoogtijdagen van de Hanze. Scheepsonderdelen die al uit het wrak zijn geborgen, tonen aan dat de bouwers van de replica puik werk hebben geleverd.

Aanvankelijk was het de bedoeling de kogge nog voor de Kerst aan een stalen hijsframe boven water te halen en een paar dagen op de kade tentoon te stellen. De berging is verplaatst, het wordt waarschijnlijk januari, en het is maar de vraag of het wrak aansluitend al te zien zal zijn. Het moet zo snel mogelijk naar Lelystad worden gebracht voor de conservering. Pas over een jaar of drie kan het dan terugkeren naar de stad waarvan de naam nu hechter dan ooit aan de kogge verbonden is.

Tot die tijd zijn er altijd nog de Koornmarktspoort, het Achterom, de Houtzagerssteeg en talloze andere plekjes in de stad die zich zo dankbaar laten ontdekken. De stadsmuur deed ooit dienst als waterkering, restanten ervan schemeren nog af en toe tussen de huizen door.

Het vroegere stadhuis biedt onderdak aan het Stedelijk Museum. In de monumentale Schepenzaal is de, volgens sommigen, mooiste schouw van Nederland te zien. En vanzelfsprekend besteedt het museum veel aandacht aan de Hanze, de handel en de koggeschepen die Kampen als thuishaven hadden.

Berging

De berging van het wrak van de kogge vindt waarschijnlijk halverwege januari plaats, maar kan door omstandigheden uitgesteld worden. Nieuws over de precieze datum, de eventuele mogelijkheden het wrak te bekijken en nog veel meer informatie over de IJsselkogge is te vinden op www.ruimtevoorderivierijsseldelta.nl

Kampen

Kijk voor musea en openingstijden, stadswandelingen met of zonder gids, stadsplattegronden, rondvaarten en alle verdere toeristische informatie op www.ontdekdeijsseldelta.nl

Kamper Kogge en Koggewerf: www.kamper-kogge.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden