Een sprekend gezicht

Waanzin regeerde bij de eeuwenlange zoektocht naar verschillen tussen mensen

Voor wetenschappers als de Duitse zoöloog en filosoof Ernst Haeckel (1834-1919) lag de kwestie glashelder. Een opgroeiend Europees kind - lid van het hoogste, 'Kaukasische' ras - had het niveau van een Aboriginal, Papoea of Bosjesman. Een puber uit onze contreien kon je gemakkelijk vergelijken met barbaren als de Indiërs en Maleisiërs. Als volwassene bereikten de Europeanen het peil van de hoogbeschaafde mens.

Haeckel baseerde zijn raciale stamboom louter op veronderstellingen. Hij paste ze ook geregeld aan. De indianen stegen bijvoorbeeld in de rangschikking toen Karl May in zijn populaire boeken Winnetou neerzette als nobele wilde. Later zakten ze weer enige plaatsjes. Linda Roodenburg, auteur van 'Zie de mens', denkt dat dit te maken kan hebben met Europese voorstellingen van Buffalo Bill's Wild West Show, die weer een minder florissant beeld schetsten.

Roodenburg, voormalig curator van het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden, laat zien dat de meeste andere antropologen, rassenkundigen en eugenetici wel degelijk het principe 'meten is weten' aanhingen. Ze probeerden zoveel mogelijk gegevens vast te leggen om rode lijnen te ontdekken.

Soms werd daar levend materiaal voor gebruikt. De introductie van de fotografie maakte ook notities over gevallen op grote afstand mogelijk. Zogenaamde antropometrici maakten afspraken hoe je dat gestandaardiseerd kon doen.

Uitvinder van de term 'Kaukasisch' was overigens de Duitse antropoloog Johann Friedrich Blumenbach (1752-1840). Volgens hem woonden de knapste en volmaakste mensen in Circassië in de Kaukasus (ongeveer het huidige Georgië).

Daar moest ook het paradijs hebben gelegen. Daar waren mannen en vrouwen dus ook het dichtst bij Gods evenbeeld gebleven.

Zelfs in het petieterige Nederland zag volkskundige Jos Schrijnen een eeuw geleden enorme verschillen tussen Noord en Zuid. In het Zuiden is sprake van 'luchthartige zorgeloosheid, die vaak in laksheid en lichtzinnigheid overgaat', maar 'men vindt er ook meer de geestdrift, durf en ondernemingszin'.

'Zie de mens' geeft in een notendop een overzicht van alle wetenschap en pseudo-wetenschap die de afgelopen twee eeuwen obsessieve pogingen deed de verschillen tussen mensen in kaart te brengen en ze te verklaren. De grootste gekte is voorbij. De geschiedenis van de twintigste eeuw heeft laten zien waar doorgeschoten rassenwaan toe kan leiden. Maar vooroordelen zijn dusdanig ingesleten en gemakkelijk dat we er soms snel en deels onbewust op terugvallen.

Roodenburg maakt in haar boek uitglijders met haar al te persoonlijke invulling. Het is prettig als een auteur in de inleiding de eigen betrokkenheid bij het onderwerp verduidelijkt en de actualiteit van het aangesneden thema voelbaar maakt, maar zij neemt daar wel erg veel ruimte voor.

Verderop in het boek richt Cesare Lombroso (1835-1909), de man die misdadigheid van gezichten meende te kunnen aflezen, zich in een acht pagina's lang epistel tot de lezer. Een betoog over de grenzen van het graf heen mag een verleidelijke vorm zijn, slechts weinig schrijvers weten zo'n experiment ook inhoudelijk naar een bijzonder niveau te tillen. Roodenburg lukt het niet.

Andere intermezzo's gaan over een bezoek aan het aan Lombroso gewijde museum in Turijn en het Ernst-Haeckel-Haus in Jena. Roodenburg voert zichzelf op als ik-figuur zonder dat dit veel toevoegt.

Tegenover die minpunten staan de talrijke, intrigerende illustraties en foto's. Gelijkenissen tussen mensen en dieren, vreemde volkeren, criminelen, psychiatrische patiënten. 'Zie de mens' is bovenal een fascinerend kijkboek.

Linda Roodenburg: Zie de mens. Over kijken en bekeken worden. Atlas Contact; 281 blz. euro 35

Linda Roodenburg is gastcurator van de tentoonstelling 'Op het eerste gezicht' in Teylers Museum, Haarlem (8/11 tot 8/2). In museum Het Dolhuys in dezelfde stad is t/m 29/3 de expositie 'Levenslang, het criminele brein ontleed' te zien, met foto's van 'geboren criminelen' uit Museo Lombroso in Turijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden