Een sporter moet alles opbiechten

De sportbiografie is in opmars. En er wordt flink wat opgebiecht over de strijd met de aardse verlokkingen. In Noordwijk is vandaag een debat over de vraag wat de belangstelling voor dergelijke boeken zegt over de manier waarop we naar sport kijken.

Het is ruim tien jaar geleden dat de biografie 'Cristi' verscheen, het verhaal van de Roemeense voetballer Cristian Chivu. Hoe hij opgroeide in een dictatuur, op jonge leeftijd zijn vader verloor, in Amsterdam terechtkwam, vier jaar voor Ajax voetbalde, het schopte tot aanvoerder en daarna een transfer van 18 miljoen euro maakte naar AS Roma. De kranten recenseerden Cristi en ik, de auteur, beantwoordde vragen van Daphne Bunskoek in een ontbijtprogramma op televisie. De volgende dagen lag het boek uitgestald in etalages van boekhandels. We verkochten er uiteindelijk ruim tweeduizend exemplaren van.

Eerlijk is eerlijk: ik had hogere verkoopcijfers verwacht. Niet de tienduizenden exemplaren die de laatste jaren van 'Kieft' of 'Gijp' zijn verkocht. Maar Chivu was voetballer bij Ajax, populair en ook nog intelligent. Het Roemeense jongetje dat opgroeide in de communistische dictatuur had bovendien een bijzonder verhaal te vertellen. Beter kon niet. Dacht ik.

Eén klein probleempje, iets dat het uitblijven van het grote verkoopsucces misschien verklaart: er zat geen seks in Cristi, geen mentale depressie, geen kanker, geen alcoholmisbruik, verwaarlozing, gokverslaving of ouderlijke mishandeling. Chivu was op weg naar de top van Olympus, hij was er nog niet afgedonderd.

Cocaïne en diefstal

Ik pak de telefoon. Waarom vond je het toen een goed plan mijn boek uit te geven, vraag ik aan mijn redacteur Jasper Henderson. Voordat hij antwoord geeft, zegt Henderson: "Als je dat idee nu bij ons zou aanbieden, vraag ik me af of we het zouden uitgeven. Uitgeverijen durven minder snel te experimenteren."

De tijd was toen anders, stelt Henderson. Het was bovendien ook een ander soort boek. Henderson: "Het ging mij om de karakterschets van deze Roemeense jongen, zijn weg naar de top. Het was ook meer een reisverhaal dat je schreef. Het is jouw verhaal als schrijver. Het was voor mij niet zozeer van belang of Cristi een commercieel succes zou worden."

Dat werd het dus ook niet. En zeker niet naar de commerciële maatstaven van nu, na de successen van auteur Michel van Egmond. Zijn biecht-biografieën of tell all-stories van Van der Gijp en Kieft kennen inmiddels een flink aantal opvolgers zoals 'Geen Genade' van Andy van der Meyde, 'Vechtlust' van Fernando Ricksen of Glenn Helders 'Van Arsenal naar bajes'. De baanbrekende biografie van Zlatan Ibrahimovic, 'Ik, Zlatan', werd internationaal een groot succes. Komende maanden verschijnen de levensverhalen van de ooit aan cocaïne verslaafde turner Yuri van Gelder, en van de berooide voetballer Ullrich van Gobbel, die uit stelen ging.

Het verkoopsucces van een aantal van deze titels heeft een aantal sportwetenschappers die banden hebben met het Mulier Instituut, ertoe gebracht vandaag in Noordwijk een debat te organiseren waarin ze proberen een antwoord te vinden op de vraag wat de grote aandacht voor het genre sportbiografie zegt over de manier waarop we naar sport kijken.

Aad Haverkamp is een van de initiatiefnemers van de bijeenkomst. De wetenschapper doet al anderhalf jaar onderzoek naar de Nederlandse sportbiografie en hoopt te promoveren op het onderwerp aan de Nijmeegse Radboud Universiteit. Hij heeft uitgezocht dat er tussen 1928 (het jaar van de Olympische Spelen van Amsterdam) en 2014 in het Nederlandse taalgebied ongeveer 250 sportbiografieën zijn verschenen. Hij noemt de recente toename van het aantal biografieën 'extreem'. Haverkamp: "Dat zegt mij in elk geval dat we sport belangrijker gaan vinden."

Gevallen held

Arthur van den Boogaard, sportboekenrecensent van Het Parool, vermoedt dat hij de laatste twintig jaar ongeveer de helft van alle uitgebrachte sportbiografieën heeft gelezen. Hij denkt dat zo'n 95 procent van de verschenen titels door zijn handen is gegaan. Van den Boogaard beaamt dat er meer sportbiografieën worden uitgegeven, maar volgens hem lijden ze, uitzonderingen daargelaten, aan één grote zwakte. "Het wordt niet serieus aangepakt", zegt hij. "De auteurs zijn vaak liefhebbers, die hun hoofdpersoon vereren. Het levert vooral anekdotiek op. Prima leesbaar verder, maar het is niet zoals de biografieën van schrijver Willem Frederik Hermans, Prins Bernhard of politieke kopstukken."

Zou dat komen doordat het Nederlandse taalgebied zo klein is? Met andere woorden: dat je de geleverde arbeid nooit terugverdient met een doorwrocht werk over de geschiedenis van het Nederlandse betaald voetbal of Cruijff en zijn Ajax-revolutie? En dat het dus meestal lucratiever is een actieve of pas gestopte sporter urenlang te interviewen en dan die belevenissen en bekentenissen op schrift te zetten? Na enige bedenktijd zegt Van den Boogaard: "Het euvel zit ergens anders. Het sportschrijven wordt steeds serieuzer genomen, maar in de sporthistorische betekenis van sport en sporters zijn we nog steeds niet écht geïnteresseerd."

We zijn duidelijk wél geïnteresseerd in de wanhoop, de neuroses en angsten van de atleten die grote prestaties leverden. We leven dan ook in het tijdperk van 'de gevallen held', stelt Daniel Rewijk die dit voorjaar een interessante biografie publiceerde over sportpionier Pim Mulier.

Het is zelfs zo, beargumenteert de sporthistoricus, dat 'de heldenstatus is gedemocratiseerd'. "Tienduizenden sportliefhebbers doen nu zelf wat we vroeger bovenmenselijke prestaties vonden van onze helden", zegt Rewijk. "Zoals het lopen van marathons en het beklimmen van Alpencols. We beleven nu zelf de heroïek. Iedereen is nu een held. Het gevolg is - en dit is echt een veronderstelling die verder onderzoek behoeft - dat we helden op een ander terrein zoeken. De held van nu is een topsporter die persoonlijke sores overwint. En dat vindt vervolgens zijn weerslag in de biografie."

Haverkamp kan zich goed vinden in de analyse van Rewijk. Volgens hem was er tot de jaren zestig sprake van een 'gewoonheidscultus'. Sporters van eenvoudige komaf, zoals Piet Moeskops en Fanny Blankers-Koen, bereikten de wereldtop bleven toch nog zo gewoon. Haverkamp: "In de biografie van Fanny Blankers-Koen staat dat ze nog gewoon de sokken stopt van haar man."

Gek doen buiten het veld

Rewijk: "Als je kijkt naar biografieën uit de jaren vijftig, dan zie je dat het in deze jaren van de wederopbouw gaat over de manier waarop sporters hun wedstrijden en titels winnen. Het gaat over volharding, werklust en doorzettingsvermogen. Dat wordt in geuren en kleuren verteld, iets dat tot de jaren tachtig de teneur is."

Haverkamp stelt dat een verhaal tegenwoordig pas de aandacht trekt als het gaat over een sporter die iets geks doet buiten het veld. "Kijk naar René van der Gijp", zegt hij. "Die doet gek op televisie. Vechtsporter Badr Hari komt in opspraak door vechtpartijen in het uitgaansleven en turnster Verona van de Leur werkt na haar carrière in de porno-industrie. Je kunt dit soort boeken zeker plaatsen naast onze interesse voor real life-soaps. We kijken immers ook niet naar het tv-programma van zanger Dries Roelvink omdat het zo'n goede zanger is. Sport wordt meer en meer entertainment."

De omslag kwam volgens Haverkamp met de door Volkskrant-redacteur Bart Jungmann geschreven biografie 'Langs het ravijn' uit 2001, over het 'veelbewogen leven' van wielrenner Johan van der Velde. Deze sportman raakte tijdens zijn loopbaan verslaafd aan amfetamine en werd een dief om zijn verslaving te kunnen bekostigen. Haverkamp: "Langs het ravijn is bij mijn weten de eerste Nederlandse sportbiografie waarin de gevallen held de hoofdpersoon is."

Als het inderdaad zo is dat we momenteel meer geïnteresseerd zijn in de persoon dan in de wedstrijd, zou je dan kunnen stellen dat sport weer de bijzaak is geworden die het vroeger was? "Inderdaad", zegt Rewijk met een lach, "dat zou je wel kunnen zeggen."

We verwachten nu zelfs dat sporters hun sores ook aan ons kwijt willen, zegt Rewijk. "Wielrenner Robert Gesink is wat dat betreft een interessant geval. Die schermde dat persoonlijke leed lang af en dat maakte van hem bijna een paria. Delen met het publiek, ja! Dat zit tegenwoordig bijna in je functieomschrijving als beroepssporter."

De Zweedse voetballer Zlatan Ibrahimovic presenteerde in 2011 zijn biografie 'Ik, Zlatan'.

Nummer 1 in de top 100

De CPNB (Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek) publiceert elk jaar een top 100 van de meest verkochte boeken. Vorig jaar kende de lijst een primeur toen voor het eerst een sportboek de lijst aanvoerde: 'Kieft' met 159.163 verkochte exemplaren.

Vijf jaar geleden werd een kentering zichtbaar. Journalist Mart Smeets was jarenlang de enige die frequent in de lijst stond met sportboeken, in 2004 voor het laatst. In 2012 kwam de echte omslag toen 'Gijp' van auteur Michel van Egmond op nummer 4 terechtkwam. In 2013 stonden er vijf sporttitels bij de eerste 38: Gijp (20), Ik, Zlatan (26), Geen gezeik (28) Vechtlust (35) en Geen genade (38). Vorig jaar waren dat er drie: Kieft (1), Ik, Zlatan (47) en O, Louis (68).

Aanraders

De toename van het aantal biecht-biografieën betekent volgens sportboekenrecensent Arthur van den Boogaard niet dat er geen goede titels verschijnen. Van den Boogaard noemt het recente werk van Daniel Rewijk over Pim Mulier (2015), Jeroen Siebelink met 'De Wolf, John' (2014) of Job van Schaiks 'Hardloper Huizinga' (2009). "Er zijn ook langer geleden goede biografieën verschenen", zegt Van den Boogaard. "In 1990 bijvoorbeeld over de later met de Duitsers collaborerende sprinter Tinus Osendarp, die bij de nazi-Spelen van 1936 in Berlijn twee keer brons won. Of Nico Scheepmakers 'Cruijff, Hendrik Johannes, fenomeen' (uit 1972), Joris van den Berghs 'Te midden der kampioenen' (1929) en 'De Dutch Windmill' uit 1980 van Jules Deelder over het leven van bokser Bep van Klaveren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden