Een spoor van plastic

Autobanden laten op het wegdek een spoor van microplastics achter. Een deel vliegt als fijnstof de lucht in. De rest belandt in het oppervlaktewater en zelfs op ons bord. Slijtstof is een megavervuiler.

Dat het beter is 's ochtends de trein te pakken dan achter het stuur te kruipen, mag geen nieuws heten. Het verhaal van die uitlaatgassen: dat kennen we nu wel. Maar viezigheid vliegt niet alleen via de uitlaat de lucht in. Ook autobanden laten zo hun sporen na. In de vorm van autobandenslijtstof. Pardon? Au-to-ban-den-slijt-stof.

Een beetje band blijft met ieder ritje achter op het wegdek. Bij elke bocht, elke rembaan, elke keer optrekken. "Jong of oud, autobezitter of niet: een gemiddelde Nederlander verslijt een kilo autoband per jaar", zeggen milieuwetenschappers Ad Ragas en Pieter Jan Kole van de Open Universiteit. In naburige landen ligt dat getal niet lager. Een Duitser verslijt jaarlijks ongeveer anderhalve kilo band; een Noor zelfs bijna twee.

En dat slijtstof, dat bestaat uit niets anders dan kleine stukjes plastic. Microplastics, welteverstaan. Diezelfde deeltjes van 5 millimeter of kleiner die onze oceanen veranderen in een plas plastic bouillon.

"We zijn bezig de hele wereld te plastificeren", zegt Maria Westerbos van de actiegroep Plastic Soup Foundation. Beetje bij beetje wordt duidelijk via hoeveel omwegen dit microplastic ons ecosysteem bereikt.

Door de plastic bolletjes in cosmetica, bleek een tijdje geleden, en door de afbraak van grotere brokken plastic afval. Door de synthetische kledingvezels die na elke wasbeurt met duizenden tegelijk het riool instromen. Door verflagen op schepen die loslaten.

En nu dus ook door autobanden. Volgens een onderzoek dat in opdracht van het Noorse rijksinstituut voor milieu is uitgevoerd, blijkt het bandenstof zelfs de grootste boosdoener. Hun verslag schrijft de helft van al het rondzwervend microplastic toe aan dit bijproduct van ons rijgedrag. Een Duits equivalent van het onderzoek begroot dat een derde van alle microplastics in Duitsland zijn oorsprong heeft in het slijtstof. Het Nederlandse ministerie van infrastructuur en milieu laat momenteel een rapport over microplastics opstellen door het adviesbureau Ecorys. In december moeten de uitkomsten hiervan openbaar worden gemaakt.

"Een deel van de autobandenkruimels vliegt als fijnstof de lucht in", vertellen Ragas en Kole. "De rest landt direct op de bodem rond de wegen, stroomt met het regenwater naar het riool of komt terecht in het oppervlaktewater. En, uiteindelijk, ook in zee."

Ecosysteem

Zo'n 1000 ton aan autobandenslijtstof, schatten de onderzoekers, belandt jaarlijks in de Nederlandse wateren. Dat, zegt Kole, staat gelijk aan 130 duizend banden, of een bandenstapel van 25 kilometer hoog.

Wat richten deze plastic deeltjes aan in het milieu? Het gros van het onderzoek naar microplastics concentreert zich op zeeleven. "In de oceaan zijn nauwelijks organismen te vinden die niet op een of andere manier aan het plastic zijn blootgesteld", zegt Heather Leslie van de Vrije Universiteit.

Leslie leidt een onderzoeksproject naar oceaanvervuiling en plasticafval. Ze vindt de plastic deeltjes terug in plankton. In de darmen van vogels. In mosselen, zeegarnalen en andere vis- en schaaldieren die, via de visvangst, uiteindelijk ook op ons bord belanden.

"Ons hele ecosysteem is ermee bestrooid. Waar we ook zoeken: overal komen we plastics tegen." Zo trok Leslie voor een Deens kookprogramma supermarktproducten na op plasticdeeltjes. En inderdaad: "Er bleken meer producten mét dan zonder microplastics."

Maar de vraag wat dit plastic betekent voor onze gezondheid, kent (nog) geen rechttoe rechtaan antwoord.

Dat komt vooral, zegt Leslie, doordat het onderzoek nog jong is. "Het duurde zeker vijftig jaar voordat de schadelijkheid van roken onomstreden was aangetoond." Microplastics, denkt zij, wacht een soortgelijk traject.

Toch staat een aantal zaken vast. "Sommige dieren slikken de plasticdeeltjes in en poepen ze ook weer uit. Maar bij andere organismen blijft het plastic in hun maag-darmkanaal steken. Daar kan het een opstopping veroorzaken. Dit belemmert de eetlust en leidt bijvoorbeeld tot futloosheid, of verminderde vruchtbaarheid."

En dan hebben we het nog over de relatief grote plastic deeltjes. De hele kleintjes, denkt Leslie, behelzen een hoger risico. Die hebben de neiging door het lichaam te gaan reizen.

Het immuunsysteem detecteert de microplastics als 'lichaamsvreemde deeltjes'. In sommige gevallen worden die deeltjes ingekapseld en afgevoerd, maar ze kunnen ook resulteren in infecties.

Verdachte stoffen

Een andere risicofactor zijn de chemische, soms giftige stoffen die met het plastic meeliften. Op den duur kunnen deze toxica in het lichaam losweken. Maar ook daarvan zijn de gevolgen nog onvoldoende verkend.

Leslie: "Er is veel meer tijd nodig om met stelligheid te kunnen zeggen: microplastics zijn ongezond. Het is afhankelijk van zoveel factoren. De grootte van de plastic deeltjes, de concentratie, de verschillende chemische stoffen. Ieder organisme reageert bovendien anders op de plasticdeeltjes."

Maar, zegt Ragas van de Open Universiteit, hoe je het ook wendt of keert: microplastics zijn verdacht. "En dan treedt het voorzorgsprincipe in werking. Voorkomen is altijd beter dan genezen."

Kan dat nog, voorkomen? Microplastics in cosmetica blijken vaak vervangbaar door natuurlijke tegenhangers. De Plastic Soup Foundation is druk met het ontwerp van een wasmachinefilter die synthetische kledingvezels uit het water zeeft. Boyan Slat ontwikkelt met zijn gevolg een stel armen dat ronddrijvend plastic uit de oceaan moet vissen. Maar voor de autobandenproblematiek is niet zo een-twee-drie een oplossing.

"Stoppen met autorijden is geen reële optie", merkt Ragas terecht op. Hij zoekt het antwoord in het afvangen van de korrels. Gootjes, ziet hij voor zich, langs de wegen. Met een afwatersysteem dat uitmondt in een zuiveringsinstallatie.

Slijtgevoelig

Wellicht valt er ook nog iets te winnen met het wegdek. Zo neemt het 'zeer open asfaltbeton' (zoab) dat voor veel Nederlandse snelwegen wordt gebruikt, al een deel van de geduchte deeltjes op. Maar aan dit asfalt kleven nadelen. "Dat is op zijn beurt nogal slijtgevoelig. In onze buurlanden wordt het om die reden niet of nauwelijks gebruikt."

Heather Leslie hoopt op een oplossing bij de bron: de autobandenfabrikanten. Snelle slijtage, zegt zij, is vaak ingebouwd in het ontwerp. "Producenten zullen op zoek moeten naar een nieuw verdienmodel. Kunnen ze banden op de markt brengen die slijtbestendiger zijn? Of nog beter: biologisch afbreekbaar? Zodat de bandenkruimels, zoals al het organisch materiaal, als voedsel kunnen dienen."

Volgens rubberdeskundige Jacques Noordermeer van de Universiteit Twente is een bio-afbreekbare band zo'n gek idee nog niet. Sterker: voor de grootschalige toepassing van synthetische rubbers waren banden dat al. Natuurrubber, zegt Noordermeer, is overal te vinden: niet alleen in rubberbomen, maar ook in paardenbloemen. In kerststerren.

"Dat banden nu voor de helft uit synthetische rubbers bestaan, heeft te maken met Europese richtlijnen. Die dicteren drie kwaliteitseisen: beperkt benzineverbruik, beperkt lawaai en beperkte remafstand. Met natuurrubber valt niet aan dit eisenpakket te voldoen." Maar: "Het is een keuze. In sommige werelddelen zijn natuurrubberbanden nog gangbaar."

Ook Westerbos van de Plastic Soup Foundation vestigt haar hoop op een 'gezonde' autoband. Op termijn gaat ze zeker met de bandenfabrikanten om de tafel. Maar voorlopig ligt haar aandacht bij de kledingvezels. "We strijden één strijd tegelijk."

Denk mee over plasticproblematiek

Het probleem van de plastic soep vraagt om inventieve ideeën. Daarom besloten de milieutak van de Verenigde Naties (UNEP) en de Open Universiteit de handen ineen te slaan. Samen ontwikkelden ze een Mooc: een Massive Open Online Course. Een vrij toegankelijk, online lesprogramma over zeevervuiling en microplastics. Ter bewustwording, maar ook om met zoveel mogelijk mankracht op zoek te gaan naar slimme oplossingen. Al 4500 geïnteresseerden hebben zich aangemeld. Ook meedoen? Inschrijven kan tot 16 november.

www.marinelittermooc.org

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden