Een spelletje Holocaust

Martin Amis zoekt graag de controverse. Soms levert dat gedenkwaardige boeken op. Maar met 'Het interessegebied' overspeelt hij zijn hand.

De Engelse schrijver Martin Amis doet een beetje aan filmmaker Lars von Trier denken: het ene moment maakt-ie iets wat voor altijd in je geheugen blijft hangen, het volgende moment produceert hij opvallende kitsch. Controversieel, dat is het woord; Martin Amis is de controversiële schrijver bij uitstek. Nu eens schrijft hij kritisch over de voze kapitalistische maatschappij, dan weer komt hij in het nieuws omdat hij een absurd hoog voorschot voor zijn volgende roman vraagt.

In de New York Times is hij wel eens 'de meester van de nieuwe onaangenaamheid' genoemd, en dat klopt wel: zijn boeken laten nogal eens een onaangenaam gevoel bij de lezer achter en zijn engagement (hij schreef romans over het communisme, de seksuele revolutie, 9/11) voelt niet altijd even zuiver aan. Schrijven kan hij als de beste, maar je hebt soms het gevoel dat hij niet genoeg morele discipline heeft om zijn sardonische fantasie te beteugelen. 'Yellow Dog' bijvoorbeeld, uit 2003, vond ik een behoorlijk mislukte poging om onze oversekste en gewelddadige tijd uit te beelden, 'Time's Arrow' uit 1991 daarentegen, over een arts in een concentratiekamp, is weer een meesterwerk, niet in het laatste plaats door de literaire constructie, het verhaal achterstevoren verteld, met zelfs omgekeerde dialogen.

In zijn jongste roman 'Het Interessegebied' buigt Amis zich opnieuw over de Tweede Wereldoorlog, weer vanuit naziperspectief. En het kan haast niet anders of hij heeft er zijn lezers mee willen schokken. Niet omdat, zoals in Jonathans Littells roman 'De welwillenden', de personages zo onmenselijk zijn, maar omdat Amis met de Holocaust stoeit, er letterlijk een spelletje mee speelt. Alsof het een onderwerp is als alle andere. Maar als het dat al is, zoals je uit een film als 'La Vita è bella' zou kunnen opmaken, dan nog verdient het onderwerp meer respect dan hier wordt getoond. Weliswaar schudt Amis aan het eind van zijn roman haast bij wijze van excuus nog een soort verantwoording annex bronvermelding uit zijn mouw en draagt hij het boek op aan schrijvers als Primo Levi en Paul Celan, maar ik betwijfel of deze grote schrijvers van Amis' eerbetoon gediend zouden zijn.

'Het interessegebied' is een komedie over het leven in concentratiekamp Auschwitz en voert daarbij drie vertellers op: allereerst SS-officier Golo Thomsen, neef van Martin Borman, die een oogje heeft op de vrouw van de kampcommandant. Daarnaast kampcommandant Paul Doll zelf, onmiskenbaar geënt op de historische Auschwitz-commandant Rudolf Höss. En ten slotte Szmul, een Poolse Jood die zijn eigen dood kan uitstellen door te helpen met lijken te ruimen en verbranden.

Het zijn allemaal karikaturen, Doll is de krankzinnige, drankzuchtige, seksueel gefrustreerde gek, eigenlijk totaal ongeschikt voor zijn functie, bovendien sprekend in een soort steenkolenduits. Hypergermaan Thomsen is de gewetenloze meeloper die vooral doende is vrouwen het hoofd op hol te brengen. Szmul is de smoezelige, met gebogen hoofd door het 'leven' gaande sloeber, eigenlijk een antisemitische spotprent. Het zouden allemaal levensvatbare personages zijn geworden als Martin Amis dat had gewild, maar hij verkoos ze nuanceloos neer te zetten. De enige die een soort geheimzinnig, meerledig karakter heeft is Dolls vrouw Hannah, maar juist zij komt niet echt aan het woord en dus word je in dit boek louter toegesproken door overdreven onmenselijken.

Het probleem is denk ik dat je na een tijdje het gevoel krijgt dat Amis er met opzet een soort perverse vaudeville van maakt. De scènes waarin hij de gruwelen van Auschwitz uitbeeldt zijn me veel te verlekkerd ranzig geschreven, Doll die zijn eigen masturberende vrouw tijdens het baden begluurt, de wijze waarop de nazi's hun doden tellen: niet het aantal schedels, maar de dijbenen en die door twee delen, een Joodse kapper die een lijk versleept dat zijn eigen vrouw blijkt te zijn, het is allemaal effectbejag. "Vrij onlangs nog was er een zekere Tadeusz, ook een goede kracht, die in de Leichenkeller naar het eind van zijn riem keek (ze gebruiken hun riemen om de Stücke te verslepen) en zijn vrouw zag; hij viel flauw, maar ze gaven hem wat schnaps en een stukje salami, en 10 minuten later knipte hij er weer vrolijk op los."

Toegegeven, het is een krankzinnige van wie we dit verslag te horen krijgen, maar het wordt me veel te veel vanuit een verwrongen perspectief verteld. Zelfs de gaskamers zelf lijken verheerlijkt te worden: "Hoe baanden de vlammen zich een weg omhoog via die torenhoge schoorsteenpijpen om dan de zwarte lucht in te schieten."

Nog het beste geslaagd in deze verder pijnlijk mislukte Holocaustroman is de wijze waarop de Joodse slachtoffers zelf worden neergezet, als betekenisloos vee, insecten die de moeite niet waard zijn, mensen zonder ziel. Ze spelen verder eigenlijk nauwelijks een rol in het verhaal, dat vooral focust op de decadente toestanden onder de nazi-officieren. Die afwezigheid tekent op een bepaalde manier de wijze waarop de nazi's met hen omgingen, als overbodige halfmensen. Gek daarentegen is weer dat de naam van Adolf Hitler nergens valt, hij wordt 'chef' genoemd, of Tyrannosaurus Rex, 'der grösste Feldherr aller Zeiten'. Uit Amis' nawoord kun je opmaken dat hij Hitler zo ongrijpbaar acht dat hij hem niet bij name wilde noemen of wilde uitbeelden, ongeveer zoals Joden God niet bij name noemen. Maar het effect van die voortdurende verzwijging is volstrekt onnatuurlijk. Zo mankeert er heel veel aan deze, als een soort Walpurgisnacht opgezette roman. Ik ga er niet van uit dat Martin Amis boze bedoelingen met het werkstuk heeft gehad, maar me dunkt dat hij zijn hand heeft overspeeld met een dubieuze satire.

S. Dresden stelt in zijn essaybundel 'Vervolging, vernietiging, literatuur' dat boeken over de Holocaust ondanks het gevoelige onderwerp toch ook altijd nog aan literaire kwaliteitseisen moeten voldoen om geslaagd te zijn. Martin Amis heeft vooral literatuur willen schrijven zonder zich over het problematische, hachelijke karakter van Holocaustliteratuur te bekreunen en dat breekt hem in dit boek op. Je houdt er een nare smaak aan over, niet zozeer van de Holocaust zelf als wel van de schrijver en zijn trucjes.

Martin Amis: Het interessegebied. (The Zone of Interest) Vertaald door Janneke van der Meulen. Atlas Contact; 352 blz. euro 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden