Een spannend pantser van hardvochtigheid

Am Ziel
Regie: Paul Knieriem. Toneelschuurproductie, Haarlem t/m 10-12. Inl.: www.toneelschuur.nl

Het openingsbeeld is, zou je kunnen zeggen, een antipiëta. De moeder zit rechtop op de grond. De dochter hangt voorover over haar schoot met het gezicht weggedoken achter haar heup. De intimiteit van die pose wordt kil weersproken door de ijzige blik van de moeder en de niet brandende schemerlampjes van de vijftiger jaren luster erboven. Als de hand van de dochter voorzichtig naar een theepotje zoekt, wordt die beweging prompt afgestraft. Met woorden en een alziende blik.

Als in alle stukken van Thomas Bernhard (1931-'89) is de kwetsende hoon in 'Am Ziel' ('81) nooit fysiek, uitsluitend verbaal. Het is één lange tirade tegen de hel van het bestaan, een bijna-monoloog van een moeder die haar dochter krenkt én aan zich verplicht met een doorlopende klacht over haar gemankeerde leven, huwelijk en nageslacht.

Het lijkt zo simpeltjes, zo'n zich in eindeloze variaties herhalend gelamenteer. Het is de toon die er de nuances en lagen in moet aanbrengen. Marlies Heuer is een actrice die de kunst beheerst langs de kantlijn, tot op de millimeter nauwkeurig, accenten te leggen. In stembuiging en expressie laat zij bijna onmerkbaar een zweem van kwetsbaarheid en een diep verstopte hang naar liefde door het pantser van hardvochtigheid van de moeder schemeren.

Dat is zo spannend en onweerstaanbaar geestig, dat je het betreurt, dat Paul Knieriem het stuk met een uur heeft ingekort. Daarmee wordt wel de kennelijke opzet, om inbreng van dochter en schrijver te vergroten, recht gedaan. Toch zou de steelse rebellie tegen de dominantie van de moeder nog opwindender zijn geweest als die trager was opgebouwd. Knieriem had op de kracht van Heuers spel en Bernhards tekst moeten vertrouwen. Nu blijft het verzet van de dochter iets te veel in vormvondsten steken als het uit een bos haar opduikend gelaat of een nadrukkelijk minirokje.

Fraai is de synthese van decor en enscenering. De benauwde impasse waar moeder en dochter straks via het schrijversbezoek uit hopen te raken speelt in een paar piepkleine kamertjes. Zij kunnen elkaar niet ontlopen, erger: ze lopen elkaar zelfs na. De broodnodige frisse wind, later aan zee, laat maar even de dan dichtgetrokken vitrages meedeinen. De ventilatoren stoppen al gauw weer. Een theatermiddel als metafoor van wat 'Am Ziel' in de kern ook is: bizar en treurig.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden