Een soort Zwitserland

Rose Tremain laat zien dat neutraliteit in vriendschap onmogelijk is

'Allegro vivace' heet het slothoofdstuk van 'Gustav & Anton'. Levendig, dus, geen ongebruikelijke manier om een muziekstuk te beeindigen. Er is in eerdere delen van alles gezegd, misschien door verschillende instrumenten, misschien door een solist die ideeën poneert, zichzelf daarin soms tegenspreekt. Er zijn verstilde momenten geweest, en luchtige. In de finale komt alles samen, en het geheel is meer dan de som der delen.

In het Engels heet de nieuwste roman (haar veertiende!) van de Britse Rose Tremain 'The Gustav Sonata'. Muziek is een van de motieven van een stemmig verhaal over vriendschap, liefde en trouw. Hoofdpersoon Gustav groeit op in Zwitserland, de natie die zo hartgrondig neutraal bleef in de Tweede Wereldoorlog, die maar net achter de rug is bij de aanvang van het boek. Ik gebruik met opzet het woord hartgrondig, want als Tremain iets overtuigend beschrijft in 'Gustav & Anton', is het dat, hoe hard je het ook probeert, zoiets als onpartijdigheid niet bestaat. Ook door niet te kiezen, maak je een keuze, en daarmee slachtoffers.

De jonge Gustav woont bij zijn diepongelukkige moeder Emilie. Zijn vader, volgens Emilie een oorlogsheld, is op onduidelijke wijze overleden. Moeder steekt haar schaarse energie in het inperken van welke vreugde dan ook. Toch weet ze de vriendschap tussen Gustav en de Joodse Anton, een wonderkind op de piano, niet te voorkomen. Het is hun band die Gustav een reden geeft om te blijven leven.

'Gustav & Anton' beslaat ruim een halve eeuw, waaruit Tremain de meest vormende periodes kiest. Opvallend is haar vermogen in de kinderziel te kijken, de logica te volgen van een achtjarige, of een twaalfjarige, die hoofdzaken ziet waar volwassenen bijzaken vermoeden, en andersom. Elk op hun eigen manier zijn de jongens meesters in magisch denken - een fenomeen dat tot een hoogtepunt komt in de beschrijving van een vakantie in de bergen. Daar ontdekken ze een verlaten sanatorium, waarin ze een heel eigen wereld creëren. Ze zijn er arts en patiënt tegelijk. Ze redden fictieve zieken, maar moeten soms ook iemand laten gaan.

Het werkelijke leven gaat de beide jongens heel wat moeilijker af. Gustav groeit op tot een uiterst milde man, die nauwelijks oordeelt, maar vooral dat probeert te doen wat hoort. Een soort Zwitserland, eigenlijk. Hij runt een hotel, maar een werkelijke drijfveer ontbreekt hem. Anton daarentegen gaat juist kapot aan zijn artistieke ambities, die maar niet vervuld worden. Door de jaren heen bewegen de mannen in golven naar elkaar toe, en van elkaar af.

In klassieke muziekstukken ligt het emotionele zwaartepunt vaak in het midden - zie de vele geliefde adagio's uit symfonieën, die zelfstandig soms een groter leven leiden dan in hun oorspronkelijke context. In 'Gustav & Anton' is het absoluut het derde en laatste deel van het boek dat het meest ontroert. Tremain beschrijft grofweg de jaren negentig. De mannen zijn al in de vijftig, en de grote gebeurtenissen die hun leven tekenden liggen ver achter hen. Vooral Anton is altijd een kind gebleven: afhankelijk, egocentrisch en weinig stabiel. Daartegenover staat de beheerste Gustav, die al net zomin gelukkig is. Hij verwijt dat niemand, maar zit wel met steeds meer vragen. Wie was zijn vader eigenlijk, hoe is hij overleden, en waarom slaagde Emilie er niet in om van haar kind te houden?

Terwijl Anton een laatste paniekerige poging waagt om beroemd te worden, onderzoekt Gustav spoken uit het verleden. Zijn hele bestaan blijkt te zijn gebouwd op een fundering van nauwelijks van elkaar te onderscheiden brokken trouw en verraad. En dan is er nog de liefde, waaraan hij maar nooit begonnen is - alweer zo'n voorbeeld van in theorie lovenswaardige zelfbeheersing, waarmee je in de praktijk geen enkele bijdrage levert aan een betere wereld.

Wat het derde deel extra aangrijpend maakt, is Tremains bijzondere schrijfstijl, die tegelijkertijd sprookjesachtig is en, aansluitend bij haar thematiek, enorm beheerst. De vrienden keren terug naar de bergen van Davos, waar alles anders is dan in hun kindertijd, maar alles ook nog steeds hetzelfde is. Daar eindigt het boek 'levendig', een even triomfantelijke als wrange aanduiding voor de laatste pagina's. Misschien begint eindelijk het leven dat ze hadden kunnen leiden.

Rose Tremain: Gustav & Anton

(The Gustav Sonata) Vert. Anneke Bok. De Geus;

299 blz. euro 19,99

undefined

WIE IS ROSE TREMAIN?

'Je moet niet schrijven over wat je kent. Verbeelding is de sleutel tot alles.' De Britse schrijfster Rose Tremain (1943) heeft zich altijd ver gehouden van het autobiografische schrijven. Misschien dat dat onmodieuze standpunt er ook voor gezorgd heeft dat ze nooit zo bekend is geworden als sommigen van haar internationaal gelauwerde generatiegenoten. In 1983 werd Tremain naast Julian Barnes, Salman Rushdie, Ian McEwan en Martin Amis door het literaire tijdschrift Granta uitverkoren als een van de meest veelbelovende jonge Britse schrijvers. En hoewel Tremain sindsdien gestaag is door blijven schrijven, haar romans prijzen wonnen en lovende kritieken kregen, is de schrijfster toch wat verborgen gebleven. Haar favoriete genre is de historische roman, waarbij ze een voorkeur koestert voor onglamoureuze personages aan de zijlijn. Schrijft ze over een landhuis dan vanuit het perspectief van de butler. Tremains doorbraak in Engeland kwam met 'Restoration' (1989), over een hoveling aan het hof van Charles II, dat werd genomineerd voor de Man Booker Prize en in 1996 werd verfilmd. In Nederland behaalde ze haar grootste succes met 'The Road Home' (2007) .

Rose Tremain groeide op Londen. Haar vader, een gesjeesde toneelschrijver, verliet het gezin toen Rose tien was, waarna Rose naar kostschool werd gestuurd. Tremain trouwde drie keer, en kreeg een dochter. Sind 1992 leeft ze samen met de gerenommeerde Britse biograaf Richard Holmes.

Deze week werd bekend dat 'Gustav & Anton' genomineerd is voor de Costa Novel Award.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden