Een som van misverstanden

DEN BOSCH - Hoezeer geïmproviseerde en gecomponeerde muziek gescheiden werelden zijn, merk je vooral door de misverstanden die zich voordoen als mensen uit beide richtingen samenwerken. Een goed voorbeeld daarvan deed zich zaterdagavond voor in de Synagoge in Den Bosch, waar musici van het Aquarius Ensemble het podium deelden met leden van de Big Band Nieuwe Muziek.

Een van de misverstanden die avond was de beleving van humor. Natuurlijk zijn muzikale grappen om te lachen. Maar komische klanken kunnen ook een puur muzikale reden hebben. Het 'gehinnik' op trompet en trombone in Guus Janssens 'Jo-jo Jive' was beslist vermakelijk, maar daar bleef het niet bij. Soms glimlachten de 'klassieke' musici op het juiste moment, vaker, zoals bij het 'gehinnik', verraadden hun reacties - breeduit genietende blikken - hun onbekendheid met de geïmproviseerde muziek.

Op het moment dat de samenwerking tussen klassieke musici en improvisatoren een meerwaarde moet krijgen, is het jammer dat misverstanden de boventoon voeren. Maar misschien is het grootste misverstand wel de gekoesterde wens dat die samenwerking überhaupt mogelijk is.

Nu is er al sinds mensenheugenis sprake van mengvormen tussen muzikale stijlen. Muziekstijlen als jazz en tango zouden anders niet hebben kunnen ontstaan. Gunther Schullers poging om in de jaren vijftig onder de noemer 'third stream' een fusie te creëren tussen jazz en klassieke muziek mislukte echter door het geforceerde karakter. Sindsdien is er evenwel veel gebeurd. Zoveel dat Henri Broeren, artistiek leider van het ZuidNederlandse festival November Music, in welk kader bovenstaand concert plaatsvond, het opportuun vond om dit jaar de 'third stream' centraal te stellen op zijn festival.

Broeren voelde zich daarbij gesterkt door de verrichtingen van Nederlandse componisten/improvisatoren als Guus Janssen, Jacques Palinckx, Maarten Altena, Misha Mengelberg en Paul Termos. Dat zij actief experimenteren met beide muziekrichtingen, lukt hen omdat zij in beide actief zijn en in hun groepen met musici werken die zowel ervaren improvisatoren zijn, als bekend zijn met de voorwaarden en omstandigheden van de uitvoeringspraktijk van klassieke en eigentijdse muziek. In die gevallen levert het spanningsveld tussen beide muziekrichtingen vaker wel dan niet iets bijzonders op.

Te keurig

In de Synagoge werkte het zaterdag echter niet. En dat lag vooral aan de 'klassieke' musici die, geleid door Lucas Vis, te keurig speelden, terwijl ze wel genoten van de vrijheden die de jazzmusici zich permitteerden. Janssens 'Jojo Jive' klonk daardoor plezierig, maar bleef uiteindelijk toch steken in een dodelijke welwillendheid.

Datzelfde gold voor Jacques Palinckx' 'Jingles', waarin de deuntjes bleven drijven in een vaag kabbelende stroom, en voor Peter Vermeersch' 'Slow surfer on a Turd Stream', dat ondanks een John Zorn-achtig caleidoscopische karakter niet echt wilde bruisen. Ook het in 1962 geschreven stuk 'Novara', waarin de componist Earle Brown de uitvoerder alle ruimte geeft door gebruik te maken van open vormen en grafische notatie, bleef bij het verenigde Aquarius Big Band Nieuwe Muziek Ensemble aan de tamme kant.

Dat er aan de samenwerking nogal wat schortte, bleek ook uit de 'conductions', waarin de Amerikaan Butch Morris het voltallige ensemble na de pauze dirigeerde. 'Conductions' zijn een vorm van geleide improvisaties, waarin Morris de musici middels een uitgebreide codetaal ter plekke laat improviseren.

Het is een interessante werkwijze die niettemin pas echt werkt als hij de tijd heeft langere tijd met musici aan zijn taal te werken. Met de Nederlanders had die tijd hem ontbroken. Hoe aardig de 'conductions' nu af en toe klonken, pas werkelijk geslaagd waren ze aan het slot. Maar toen hielden Morris en musici het voor gezien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden