Een sociale, economische en politieke tijdbom

Twee monden is te veel om te voeden, maar één baby is te weinig om de economie te laten groeien. China worstelt met het eenkindbeleid. Peking hoopt op mondige ouders, maar de provincie blijft hardvochtig.

Elf ambtenaren gezinsplanning hebben over het seksleven van Zhang Zhen en zijn vrouw Ailing vergaderd. Unaniem kwamen ze tot het besluit de Zhangs op de zwarte lijst te zetten, omdat ze condooms gebruiken. "Ze eisen dat een van ons zich laat steriliseren. Dat is gemakkelijker voor hen, dan hoeven ze je niet zo streng te controleren", zegt Ailing.

Vanaf haar trouwdag weet de staat wat zich afspeelt in Ailings intiemste regionen. Elke maand onderzoeken en registreren gezinsplanners of en wanneer ze gemenstrueerd heeft. Al zijn de Zhangs moderne, mondige dertigers met een eigen mening over hun lijf en persoonlijk leven, in hun dorp Beigaoyu regeren de ambtenaren gezinsplanning met dwingende slogans en harde hand. 'Bejubel de nieuwe wind van huwelijk en voortplanting', staat met rode karakters op de dorpspoort van Beigaoyu gekwast. Op deze winderige vlakte in de overbevolkte provincie Shandong is de promotie van een dorpsambtenaar nog altijd verbonden met het handhaven van geboortequota.

Na haar eerste, toegestane zoon zette de medische post van gezinsplanners het verplichte spiraaltje bij Ailing in. Dat verloor ze en ze werd opnieuw zwanger, maar dat viel bij de zwangerschapscontrole drie maanden lang niet op. "En een abortus in de vierde maand vond ik te ver gaan", aldus Ailing, die deed wat veel vrouwen na een ongelukje doen: ze dook onder in een anonieme stad buiten de jurisdictie van de gezinsplanners en kwam pas terug na de bevalling. "Als je in het dorp blijft, slepen ze je met tien man naar het ziekenhuis voor abortus. Dat weet iedereen."

Maandenlang jaagden er ambtenaren op zijn vrouw, vertelt Zhang Zhen. "Op de gekste tijden kwamen ze zoeken, bij ons thuis en bij onze ouders. We zeiden dat we ruzie hadden en uit elkaar waren."

De tijd dat geldboetes voor een tweede kind de meerderheid van de boeren financieel ruïneerden, zijn voorbij: alleen voor de allerarmsten heeft zo'n boete nog echt afschrikwekkende werking. De meeste boeren doen zoals Zhang Zhen: de paar duizend euro die nodig waren om zijn tweede kind te legaliseren leende hij bij vrienden. Daarmee had de kous af moeten zijn, maar drie jaar na dato jagen de bevolkingsplanners nog op de Zhangs. Ditmaal is de inzet: sterilisatie. "Ik heb recht op keuzevrijheid, maar in de praktijk is hun wil wet", aldus Zhang Zhen.

Hij schiet een boerenhof in, het huis van Liu Hong, die ook op de lijst van lastpakken staat. En ook moest worden gesteriliseerd. "Mijn man werd met een smoesje naar het kantoor van de gezinsplanners gelokt om over de boete voor ons tweede kind te praten. Ik was alleen thuis met de baby, toen ze met tien man binnenvielen. Ik verzette me, maar tegen zoveel geweld kon ik niet op", vertelt Liu. Ze veegt een traan van haar verweerde wang als ze terugdenkt aan het moment dat de overmacht aan ambtenaren haar in een auto propte.

Tijdens de operatie is iets misgegaan, vermoedt ze. Ze heeft chronische rugpijn en haar menstruatie is een springvloed. Op het land werken lukt haar nauwelijks. Ze is straatarm en het beetje spaargeld dat ze heeft, is naar de boete wegens overschrijding van het geboortequotum gegaan.

Officieel zijn deze dwangpraktijken verboden, maar de plaatselijke overheden hebben nu eenmaal verregaande autonomie bij de uitvoering van het strengste bevolkingsbeleid ter wereld. Het eenkindbeleid stamt uit eind jaren zeventig en dat waren andere tijden. Toen zetten partijfunctionarissen in achterkamertjes zonder al te veel voorkennis en wetenschappelijk debat ingrijpende experimenten op touw om de Chinese maatschappij te transformeren. Dit maatschappelijk ingenieurswerk werd destijds gedomineerd door het Malthusiaanse ideaal van nul komma nul bevolkingsaanwas. Zonder beperkende maatregelen, zo voorspelden partijbonzen toen, krijgt China binnen honderd jaar het rampzalige aantal van 2,2 miljard monden te voeden. Het eenkindbeleid was een feit. Een tijdelijke maatregel die dertig jaar van kracht zou blijven.

En nu worstelt China ermee. Iedereen is het er over eens dat het eenkindbeleid een sociale en economische tijdbom is. Online gaat elke maand wel een schokkende uitwas van het eenkindbeleid viraal. Of het nu foto's zijn van het lijkje van een bijna volgroeide foetus naast een platgespoten jonge vrouw in een plattelandsziekenhuis, of de lotgevallen van een weduwnaar wiens vrouw doodbloedde na een mislukte sterilisatie, het eenkindbeleid is goed voor zoveel opgekropte woede dat het een dodelijk politiek risico voor de partijleiding is geworden.

Ook economisch zijn de gevolgen funest, zegt Wang Feng, bevolkingsexpert aan het Brookingsinstituut van de beroemde Tsinghua-universiteit. Door het laagste geboortecijfer ter wereld af te dwingen, heeft China zichzelf van een jonge beroepsbevolking beroofd. Zelfs als elke Chinees vandaag voluit aan het baren slaat, helpt dat niet tegen de sterk krimpende beroepsbevolking, zegt Wang Feng. "Het eenkindbeleid is een historische vergissing. Kijk naar de economie van vergrijzende buurlanden, zoals Taiwan en Zuid-Korea. Daar wordt keihard gewerkt en geïnnoveerd maar er is nauwelijks economische groei. Geen enkele vergrijzende maatschappij ontkomt aan dat patroon, maar China is armer en heeft nog economische groei nodig."

De geesten zijn rijp voor afschaffing, blijkt uit een ingrijpende bureaucratische stap. Maart dit jaar is het ministerie van gezinsplanning afgeschaft. De gezinsplanners zelf - een half miljoen ambtenaren - worden ondergebracht bij het ministerie van volksgezondheid. Alle bevoegdheden op het gebied van bevolkingspolitiek zijn doorgeschoven naar de Nationale Raad voor Ontwikkelings- en Hervorming, de hoogste economische autoriteit. Daarmee is eenkindbeleid een economische portefeuille geworden, en krijgt het van de partijtop eindelijk de urgentie die het verdient.

Optimisten zoals Wang Feng zeggen dat dit het begin van het einde is, maar de laatste tijd is de vaart eruit. Alle bureaucratische hervormingen hadden in juni moeten zijn afgerond, maar niets dan doodse stilte over de volgende stap.

Eerder deze week kwam er een mededeling: de woordvoerder gezinsplanning zei dat de partijleiding 'nog nadenkt' over wat er nu moet gebeuren. Er kwamen slechts enkele suggesties, gebaseerd op aanbevelingen die overheidsdenktanks al jarenlang dringend adviseren: niets nieuws onder de zon dus. Persbureau Xinhua meldde dat 'misschien' in 2015 alle Chinezen recht op een tweede kind krijgen. Volgend jaar mogen 'enkele provincies' experimenteren met meer geboortes. Een andere 'overweging' is stelletjes waarvan een van de echtelieden enig kind is, twee kinderen toe te staan.

Met ministapjes hervormt de partijleiding het eenkindbeleid tergend langzaam dood. Afbouwen zonder af te schaffen, aldus Wang Feng: "Vooruitstrevende provincies met een laag geboortecijfer wachten niet op een experiment, die gaan zelf van start. Mensen die een tweede kind willen en wat betreft de leeftijd in de buurt van die kritische grens komen, wachten ook niet op afschaffing. Zo hoopt de staat dat het eenkindbeleid vanzelf verdwijnt, zonder dat hardop aan te moedigen."

Voor 63 procent van de bevolking geldt het eenkindbeleid echter nog steeds. In Peking mag dan wel worden nagedacht over hervorming en zelfs afschaffing, behoudende provincies zoals Shandong blijven steken in traditioneel denken, waarbij mensen, hun privéleven en kinderen slechts statistieken zijn in de 'bevolkingsproblematiek'. Dat uitgangspunt past echter niet meer bij de generatie die zich nu voortplant. Aan overheidspropaganda hebben ze geen boodschap, maar ze zijn zich bewust van hun seksuele en reproductieve rechten, begrippen die tien jaar geleden de gemiddelde Chinees het schaamrood op de kaken joegen. Voor mondige, vruchtbare jongeren zijn de laatste stuipstrekkingen van het stervende eenkindbeleid een onzekere fase.

De Zhangs melden dat de Pekingse hervormingsdrift Beigaoyu nog niet heeft bereikt. De gezinsplanners mogen onder het ministerie van volksgezondheid vallen, ze werken gewoon door. En ze hebben een machtig wapen om de Zhangs op andere gedachten te brengen wat betreft die sterilisatie. Gezinsplanning steekt een stokje voor de inschrijving van hun tweede kind in de gemeentelijke administratie, en zonder die inschrijving heeft hun tweede zoon geen recht op sociale voorzieningen, zoals gratis medische zorg en scholing. Ailing: "Urenlang heb ik de ambtenaren uitgelegd dat het belangrijkste is dat ik niet zwanger word, maar dat de manier waarop we dat voorkomen er niet toe doet. Alsof je tegen een muur praat."

Zhang Zhen redt een gestrande vlieger van het dak voor zijn oudste. Gezellig, zo'n vader die altijd thuis is, zegt zijn zoon. Uit noodzaak: Zhang laat zijn vrouw niet graag lang alleen. "Natuurlijk zijn we bang; wat als ze hier binnenvallen, net als bij Liu Hong? Ons schrikbeeld is gedwongen sterilisatie, waar Liu Hong aan kapot is gegaan. Ik doe alles om mijn vrouw te beschermen." Verder is het een kwestie van tijd en stug volhouden, zegt hij. "Het zou me niets verbazen dat over drie jaar, tegen de tijd dat de jongste naar school moet, hij nog steeds niet ingeschreven is en we alsnog gaan nadenken over sterilisatie. Peking kan hervormen wat Peking wil, zolang de ambtenaren in het dorp zijn, verandert er niets."

Oude garde
Een oorzaak van de vertraging bij de hervorming van het eenkindbeleid is het vermijden van gezichtsverlies van de inmiddels hoogbejaarde architecten van de eenkindpolitiek. Die zouden de partijleiding belagen met tegenstrijdige adviezen over de wenselijkheid van het beëindigen van het bevolkingsbeleid. De 83-jarige Peng Peiyun was tot eind jaren tachtig de hoogst verantwoordelijke voor de implementatie van het eenkindbeleid, maar is, zoals zoveel wetenschappers, inmiddels voorstander van snelle afbouw. Haar lobby gaat in tegen die van Song Jian (81), wiens prognoses voor explosieve bevolkingsgroei destijds aan de basis stonden van het eenkindbeleid. Song vindt dat China te weinig voedsel en hulpbronnen heeft voor bevolkingsgroei. De invloed van partijoudsten bij dit soort ingrijpende beslissingen is verstrekkend. In oktober maakt de Chinese partijleiding tal van hervormingen bekend en dan wordt duidelijk hoe het gevecht tussen twee tachtigjarige ambtenaren voor het Chinese volk uitpakt.

Kinderen in cijfers
Het eenkindbeleid heeft tussen de 300 en 400 miljoen geboortes voorkomen

286 miljoen vrouwen zijn tussen 1980 en 2009 van een spiraaltje voorzien

336 miljoen keer is op basis van het eenkindbeleid abortus gepleegd, en er zijn 222 miljoen sterilisaties verricht

China heeft nu een geboortecijfer van 1,8. 2,1 is het minimum voor een gezonde bevolkingsaanwas

De boete voor een tweede kind bedraagt drie tot tien keer het lokale gemiddelde jaarinkomen

In totaal hebben boetes de gezinsplanners in dertig jaar 250 miljard euro opgeleverd.

56 procent van de Chinese bevolking wil graag een tweede kind

Als alle Chinezen die in 2015 aan kinderen beginnen, er inderdaad twee nemen, leidt dat tot 9,5 miljoen extra baby's.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden