Een snik en een traan als ijkpunt

Op een dag viel er even helemaal niets meer te lezen. Beide zusjes hadden de bedrijfsbibliotheek van Calve 'opgelezen'. Elke vrijdagmiddag kwam hun vader met nieuwe boeken van z'n werk thuis, maar de groei van de bibliotheek kon de leesdrift van zijn dochters niet bijhouden.

MARIJKE BARTELS

Op haar 23ste wist Marijke Bartels, nu fondsredacteur bij De Boekerij, nog steeds niet wat ze wilde worden. Ze wist dat er schrijvers bestonden, drukkers en boekverkopers, maar wat een uitgeverij nou precies was? Een mens moet toch wat, en dus belandde zij als corrector bij een zetterij. Van het een kwam weer eens iets anders: ze klom op tot redactie-assistente bij Bert Bakker. Ze tikte de handgeschreven brieven van redacteuren uit en kopieerde - 'een niet onbelangrijk onderdeel van m'n werk' - toegezonden manuscripten. Met de hand ging dat toen nog, en pagina voor pagina.

De uitgever zag in haar de juiste leerling die hij tot meester voor zijn uitgeverij moest zien te maken. Om dat te bereiken moest zij eerst alle hoeken en gaten nog zien: bureauredacteur zijn, met de afdeling Produktie over de lay out overleggen, hoofd distributie en verkoop spelen ('dan ben je baas van de vertegenwoordigers en moet je de klachten van de boekwinkels behandelen'). Haar collega's leken een volslagen ander mensensoort: op de redactie had je veel 'andere mensen', op de afdeling Verkoop heb je met veel 'normalere, heel concrete mensen' te maken. 'Het was een leerzame periode', zegt ze zuinigjes.

Marijke Bartels beheert onder andere commerciele fictie, een in Nederland nogal lastig genre. Dat zijn boeken die niet gebeurd maar verzonnen zijn, en waarvan je kunt wegdromen zo ver als je wilt. (Zoals dat bij elk goed boek kan). Spanning, galopperende paarden of overflapperende helikopters, maar vooral smeulende en laaiende hartstocht - romantiek & verdriet kortom - zijn de hoofdbestanddelen van dit genre. In Engeland en Amerika draaien hele boekfabrieken op commerciele fictie, maar in Nederland kijkt men nogal neer op dit massaprodukt. Toen ze het genre ging beheren kreeg Bartels links en rechts te horen: 'Hoe kun je dat nou doen? Zonde, schande!' Maar met of zonder minachting wordt dit marktaandeel er niet kleiner op, integendeel. Haar uitgeverij zoekt jonge mensen die ze voor redacteur commerciele fictie kan opleiden, maar die dienen zich voorlopig niet aan.

Een ijkpunt waaraan je een boek uit de commerciele fictie kunt meten, bestaat niet. 'Het is een kwestie van lezen en lezen. Misschien speelt persoonlijke smaak mee, misschien niet. Een boek dat ik niet goed vind, kan ik niet aan een vertegenwoordiger verkopen, laat staan aan de boekhandelaar of lezer. Maar dat wil niet zeggen dat ik elke vakantie stapels Konsalik meeneem. Hoewel een bepaald genre je misschien niet aanspreekt, kun je toch gecharmeerd raken door de spanning van het boek. Als een collega over een manuscript twijfelt, vraag ik altijd: hoe vaak heb je moeten huilen? Heb je nergens een brok in de keel gekregen, is er nog geen traantje gepinkt, dan heeft de auteur niet genoeg z'n best gedaan. Moet je wel huilen, dan is er meer aan de hand; al ben je nog zo'n cynische lezer. Bij thrillers ligt het duidelijker: zit er iets nieuws in, blijft het spannend, hoe is het met de karaktertekeningen? Er zijn veel literaire lezers die van thrillers houden, dat mag in Nederland weer wel.'

Er gelden wetten in de boekenwereld waar zelfs de spitsvondigste redacteur geen greep op krijgt. Omvang, prijs en omslag kunnen doorslaggevender zijn dan vorm en inhoud van het manuscript zelf. Marijke Bartels was enthousiast over 'De IRA-getuige' van Gerald Seymour. Britse recensenten hadden al lovend geschreven: het is zo actueel dat het lijkt alsof je de krant van morgen leest. Bartels ontwierp zelf de omslag voor het boek: krantekolommen in zwart en rood afgezet. 'Het zag er echt prachtig uit!' Maar de omslag sneuvelde al binnenshuis. 'Geen hond', legde een vormgever haar uit, 'ziet zo dat het een avonturenroman is.' Het boek kreeg een omslag van een 'bepaald soort intrigerende fotografie', zoals de redacteur het ingehouden definieert. Dat kan een gekantelde damesschoen zijn, een bloeddruppel, een gebroken glas, een met 'n pistool wapperende pols, een bivakmuts. Dan snapt de lezer de clou bij voorbaat.

Ook de redacteur houdt overigens rekening met zoiets onbenulligs als prijs en omvang. Een boek dat de 500 bladzijden gaat overschrijden, kan niet voor minder dan f 39,50 worden verkocht, en dat is voor veel boekkopers een psychologisch, zo niet economisch breekpunt. Om weer onder die veertig-gulden-grens te komen, moet er geschrapt worden, wat de (doorgaans buitenlandse) auteur niet erg vindt. In andere genres ligt dat gevoeliger. Marijke Bartels ziet zichzelf niet zo gauw zeggen: 'Meneer Mulisch, zou het ook honderd bladzijden minder kunnen?'

Maar ach, wat betekenen indelingen? De Nederlandse bibliotheken voerden ooit een kleurensysteem in waaruit valt te lezen wat voor boek het is en hoe oud je moet zijn om het te mogen lezen. De boeken van Annie M. G. Schmidt kun je dan maar beter meteen in de regenboogtinten schilderen. En waar hoort een boek over mensen die elkaar opeten - 'het laatste taboe', weet Bartels?

Elk boek is volgens de Nieuwe Uniforme Genre Indeling gerangschikt. De Nugi-code 331 staat bij voorbeeld voor 'thrillers en politiek', 340 voor 'familie- en algemene roman'. Die code moet de klant, maar vooral de boekhandel helpen. De dochter van de Zuidafrikaanse communistenleider Joe Slovo schreef een roman over apartheid, geweld en geweldloosheid. De titel ('Waar het bloed kruipt') geeft al aan dat het niet om een literaire roman gaat, maar waarom plaatste dat zaterdaghulpje van een boekhandelaar de roman dan toch op de plank 'Toerisme en reizen'? Het speelt zich af in Zuid-Afrika, daar kan niemand omheen. En, vraagt Bartels zich af, staat dat boek over menseneters misschien onder de code 'culinair' in de boekenkast?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden