Review

Eén slag met de bijl is voldoende

Welke klassiekers moeten we in de 21ste eeuw nog lezen? In de maand van het spannende boek houdt Willy Wielek klassieke thrillers tegen het licht. Vandaag: 'And Then There Were None'.

She was a jolly good fellow - dat zou een uitstekend grafschrift voor Agatha Christie zijn. Dat was ze: een goede kameraad voor haar echtgenoten, een goede gastvrouw, die hield van lekker eten en lekker koken in de door haar beminde grote, oude, koude, Engelse huizen waar altijd wel iets lekt en verzakt. Vooral de tuinen waren bij haar in zeer bekwame handen. Ze was ook een goede moeder voor haar dochter, waarbij wel moet worden aangetekend dat je in de generatie van Agatha Christie, geboren als Agatha Miller (in 1890) en in haar milieu (upper-middle-class) eigenlijk geen omkijken had naar je kinderen. Er was altijd goedkoop personeel, er waren nanny's en als ze een jaar of zes waren gingen ze naar kostschool. Agatha maakte dan ook grote reizen zonder haar dochter en zonder enig schuldgevoel.

In 1914 trouwde ze met Archibald Christie, toen met verlof van het front, en korte tijd later ging ze als hulpverpleegster in een ziekenhuis werken. Daar leerde ze heel wat over vergiften, maar ze deed dat niet met haar latere carrière in haar achterhoofd. Ze had altijd geschreven, gewoon voor haar plezier, en midden in de oorlog waagde ze zich aan een detectiveroman, 'The Mysterious Affaire at Styles' met in de hoofdrol Hercule Poirot. Ze wilde iemand met een vleugje exotiek en ze had in de oorlog veel Belgische vluchtelingen leren kennen, vandaar dat ze van Poirot een gepensioneerde Belgische politieman maakte. Een klein mannetje met een groot eivormig hoofd propvol grijze hersencellen, een enorme snor en een even enorme eigendunk.

Later kreeg ze een steeds toenemende hekel aan de arme man, zozeer, dat ze hem al in 1940 doodschreef in 'Curtain'. Maar het boek werd pas in 1976 uitgegeven, na haar dood, want Poirot was populair en zorgde voor een groot aantal van haar dik met kreeft en kaviaar belegde boterhammen.

Had je haar in 1916 verteld dat ze rijk en beroemd zou worden door haar boeken, ze zou je waarschijnlijk hard hebben uitgelachen. Ze schreef evenwel gestaag door en haar bekendheid groeide. Zozeer dat ze, toen het in 1926 tot een crisis kwam in haar huwelijk en zij meer dan een week spoorloos verdween, voorpagina-nieuws werd voor alle kranten. Zoektochten werden uitgeschreven en eindelijk werd ze gevonden, in een hotel, onder een andere naam. Het was een cause célèbre, allerlei hypotheses werden gespuid maar één ding is zeker: een publiciteitsstunt was het niet. Want Agatha haatte alle publiciteit als de pest, later weigerde ze ook consequent om voor de televisie te verschijnen.

Na haar scheiding trouwde ze met Max Mallowan, een archeoloog. Na veel aarzelingen, want hij was vijftien jaar jonger dan zij. Met hem maakte zij grote reizen en ze hielp hem bij zijn opgravingen, met veel plezier, want, zei ze ,,Ik ben dol op corpses and stiffs''. En intussen schreef ze, tussen de bedrijven door als het ware. 'The Murder of Roger Akroyd' zorgde in 1926 voor enige opschudding omdat hier de ongeschreven wetten van de thriller werden overtreden: de verteller was de moordenaar. In 1929 verscheen Miss Marple, die andere beroemde figuur, in 'The Murder at the Vicarage'. Miss Marple is een oude vrijster, van buiten even donzig en zacht als haar eeuwige breiwerk, van binnen zo hard als een spijker. Ze denkt altijd het slechtste van mensen. . . en meestal krijgt ze gelijk.

In 'And Then There Were None' komt noch Hercule Poirot noch Miss Marble voor. Ik heb het boek (dat eerst 'Ten Little Niggers' heette, toen dat niet correct werd bevonden 'Ten Little Indians' en ten slotte 'And Then There Were None') gekozen, omdat ik mij de plot nog geheel herinnerde en Agatha Christie door de jaren heen steeds meer ging bewonderen om haar vakmanschap. Want velen hebben haar moeilijke procédé (het plegen van moorden op de maat van een gedicht of rijmpje) nagevolgd, doch weinigen zijn geslaagd. Ik was bang dat ik teleurgesteld zou worden, maar vanaf de eerste bladzijde was ik geboeid. Niet door de stijl: die is niet meer dan adequaat; niet door de karakters; dat zijn stereotypen; wel door haar perfecte timing en briljante intrige. Haar werk appelleert niet aan het gevoel maar aan de rede. Bij haar geen bloed en geen gemartel. De moorden zijn clean, ook al worden ze met een bijl gepleegd: één slag is voldoende.

In 'And Then There Were None' worden tien mensen uitgenodigd voor een party op een onbewoond eilandje. De gastvrouw en gastheer blijken afwezig, maar op de avond van het eerste diner wordt er een grammofoonplaat afgespeeld, waarin ze worden beschuldigd van misdaden waarvoor ze niet zijn berecht. Dat verzuim zal nu alsnog worden ingehaald, en wel, zo blijkt later, precies volgens de methode die in het rijmpje 'Ten Litte Nigger Boys' is aangegeven. Alzo geschiedt. Er is niemand anders dan de tien genodigden op het eiland, aan het eind zijn ze allemaal dood. Iemand moet ze vermoord hebben. Wie o wie? Ik daag iedereen uit om dat te raden, ik kon het niet. Wat de stereotiepe karakters betreft: er zijn onder andere een oude vrijster, zeer vroom maar keihard; een stramme oud-militair; een louche privé-detective en ook een op geld beluste jood. Agatha Christie heeft veel gereisd, maar toch was haar horizon beperkt: ze was behept met het achteloze, als vanzelfsprekende antisemitisme van haar klasse in haar tijd. Na de oorlog werd ze erop aangesproken, toen waren de jaren van onschuld voorbij. Ze was verstandig genoeg om daarna andere stereotypen te kiezen.

Bijna al Agatha Christie's boeken, ook 'And Then There Were None', zitten zo in elkaar dat je kunt weten wie het gedaan heeft als je maar goed genoeg leest. Maar de oplossing is zo geraffineerd verstopt dat dat praktisch niemand lukt. Niemand na haar heeft dit ooit met zoveel verve klaargespeeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden