Een simpel sommetje

Het gaat slecht met het studiehuis, de nog maar net vernieuwde havo-vwo top. Van zelfstandig studerende scholieren is nauwelijks sprake en de aansluiting op het hoger onderwijs is niet verbeterd. De huidige generatie heeft pech, want een definitieve oplossing voor het pretentieuze lesprogramma komt op zijn vroegst in 2005.

Paul-Kleis Jager

De mediatheek van het Rythovius College in Eersel bij Eindhoven zit vol met internettende, Brabantse jeugd. Voor de zelfstudieruimte liggen stapels Eastpak-rugzakken naast degelijke leren schooltassen. Bedrijvigheid alom in dat studiehuis, zou je denken.

Toch is er nauwelijks iets veranderd, vergeleken bij de periode vóór de introductie van de veelbesproken vernieuwing in 1998. Eén blik in de lokalen en op de klok leert dat leraren ouderwets klassikaal lesgeven, en dat lessen nog steeds 50 minuten duren.

Op de meeste andere scholen is het al niet anders, blijkt uit de evaluatierapporten van het ministerie van Onderwijs. Computers zijn handig om materiaal te vinden voor werkstukken of om te frauderen met het werk van anderen, maar de ict heeft niet gezorgd voor het zo verlangde onderwijs op maat. Slecht nieuws dus voor de onderwijsvernieuwers, die het vergrijsde lerarenkorps hadden opgewarmd met visioenen van 'zelfsturende leerlingen' die je als docent alleen nog maar hoefde te coachen.

,,Ze hebben het vorig schooljaar wel even geprobeerd met dat zelfstandig werken'', zegt Rob Koolen (17) in de kantine. ,,Maar dat ging gewoon niet. Je had leraren die geen les meer gaven en zelf de krant gingen lezen. Zoek het nou maar eens zelf uit, zeiden die. Toen bleek dat er te veel bleven zitten, hebben ze daar een eind aan gemaakt.''

De vele tussenuren, 'roostertechnisch' het gevolg van het grote aantal vakken, moeten nog wel verplicht zelfstandig lerend doorgebracht worden. Maar ook dat is een aanfluiting, fulmineert Marijke van de Boogaart, lerares Duits. ,,Ze vervelen zich kapot tijdens die Z-uren, als ze thuiskomen hebben ze nog hun huiswerk niet gedaan.'' Het zal de leeftijd zijn, denkt ze. ,,Zo gaat dat toch, als je zestien bent.''

Het studiehuis bestaat dus niet, maar niemand kan nog heen om de zogeheten tweede fase - de vier profielen die de vrije keuzepakketten vervingen. En dat is een nog veel groter probleem, zeggen ze op het Rythovius. Bedoeling was een groter, zwaarder vakkenpakket met veel meer nadruk op altijd bruikbare vaardigheden in plaats van 'vergankelijke' kennis. Zo zou een wetenschappelijk werk in het Duits voor bèta-leerling geen probleem mogen zijn.

Verder kwam er een aantal nieuwe vakken: ANW (Algemene Natuurwetenschappen), omdat toch elke leerling iets moet weten over bijvoorbeeld klonen, CKV (culturele en kunstzinnige vorming) omdat cultuur natuurlijk ook belangrijk is, en LMF (Levensbeschouwing, maatschappij en filosofie), allemaal een uur per week verplicht. Resultaat: per vak zijn er minder uren beschikbaar, waardoor een leraar minder kan behandelen dan vroeger.

Het gevolg werd onlangs pijnlijk duidelijk uit een analyse van de eerste examenresultaten van studiehuis-kandidaten van het Cito. De studiehuis-examens waren makkelijker dan de oude, maar zijn toch slechter gemaakt. Met hier en daar flink wat bijplussen werd voorkomen dat de lichting 2000 ook meer gezakten telde.

,,Het is een simpel sommetje'', verzucht leraar wiskunde en havo-coördinator Anton van den Heuvel in de lerarenkamer, waar zijn collega's zich verdringen rond de koffietap. ,,Een havo leerling had eerst zes examenvakken, nu een stuk of twaalf. Voor wiskunde B had ik eerst vijf uur, nu zijn dat er drie. Dat je dan minder ver komt, spreekt vanzelf. Bij de laatste diploma-uitreiking heb ik gezegd: jongens, ik weet niet precies wat jullie diploma waard is.''

Hijgerigheid, versnippering, onrust. Zelfs gymleraren nemen tegenwoordig toetsen af voor het vak lichamelijke opvoeding 2. CKV-docent Jan van der Putten wil zijn leerlingen in een uur per week 'kennis van, en actieve deelname aan cultuur in de breedste zin van het woord bijbrengen' zoals hij het zelf formuleert. Aan de hand van de Duitse film Lola rennt schrijven zijn leerlingen een script, dat ze spelen en opnemen op video. ,,Vinden ze hartstikke leuk', zegt Van der Putten. ,,Maar het kost uiteindelijk natuurlijk veel meer tijd dan dat ene lesuur.''

,,De diepgang is weg'', klaagt Jos van der Steen van Management en organisatie. ,,De examens worden makkelijker, want het moet allemaal in de helft van de tijd.'' 'M en O' verving economie 2 dat volgens de vernieuwers nog te veel naar het oude boekhouden rook. ,,Daar hadden ze wel een klein beetje gelijk in, maar nu moeten ze conclusies halen uit een winst- en verliesrekening, zonder dat ze weten hoe je tot een balans komt. Ze missen domweg het inzicht waar die getallen precies voor staan.''

,,Het programma is uitgekleed'', beaamt Marijke van de Boogaart. In hoog tempo somt ze de kenmerken van de teloorgang op. Allereerst de misser van het opdelen van Duits en Frans in zogeheten deelvakken. Alle leerlingen moeten verplicht een uur een onderdeel van een tweede vreemde taal volgen. Havisten krijgen een uur spreek- en luistervaardigheid per week, vwo'ers alleen leesvaardigheid. ,,De opzet is kunstmatig, het rendement bijna nul.''

De vragen bij luistertoetsen worden in het Nederlands gesteld, met echte literatuur hoef je niet meer bij leerlingen aan te komen. In vier havo leest Van de Boogaart - de boekenlijsten zijn trouwens afgeschaft bij de vreemde talen - Duitse jeugdliteratuur. ,,Dat vinden ze kinderachtig, maar iets anders kunnen ze niet aan.''

Wat een tweede naamval is hoeven ze niet meer te weten, om nog maar te zwijgen van de toch zeer praktische conjunctief: voor grammatica is nauwelijks plaats in het communicatieve moderne vreemde talen onderwijs. Praten zullen ze, die leerlingen. ,,Is ook heel belangrijk, vreselijk leuk om te doen en we hadden vroeger ook veel te veel grammatica. Allemaal waar. Maar je kunt nu eenmaal geen behoorlijk gesprek voeren als je niet aardig wat werkwoorden kunt vervoegen.''

Bij Van de Boogaart 'kwakken' ze dus maar gewoon een Duits sausje op hun Nederlands. Probleem is niet alleen het geringe aantal uren, maar ook de basisvorming, de eerste jaren van het voortgezet onderwijs. Ook daar staat een vak of vijftien op het programma - waar nu overigens het mes ingaat - en heeft de vernieuwing toegeslagen. ,,Ik moet aansluiten op wat kinderen daar leren en dat is niet veel.'' Ze werden bovendien groot in een onderwijscultuur die zelfontplooiing (geef je eigen mening!) aanmoedigt en het belang van kennis en discipline relativeert. ,,En als je er iets van zegt, zijn ze nog verbaasd ook. Een leerling was diep beledigd toen ik zei dat een Duitser het zinnetje 'es ist kaus baussen' nooit zal begrijpen.''

Studievaardigheden (bronnen zoeken, analyseren, werkstukken schrijven) zouden volgens de studiehuis-doctrine het gemis aan schoolse, door 'de informatiemaatschappij achterhaalde weetjes' ruimschoots moeten compenseren: wie goed kan zoeken, hoeft niet alles te weten. Het is jammer, maar zo werkt het niet op een middelbare school, zeggen de Rythovius-docenten. ,,Je moet hier geen universiteitje spelen'', zegt Van der Steen. ,,Wij zijn er om ze op deze leeftijd iets bij te brengen, de rest komt later wel en dat is ook helemaal niet erg.'' Vooral de eis dat leerlingen zich nieuwe stof zelf eigen kunnen maken, blijkt vooral voor de havo-leerling te hoog gegrepen. ,,Je bent allang blij wanneer je de kale stof erdoorheen krijgt'', zegt Piet Vissers van scheikunde.

Het dalende niveau is 'sowieso een trend', meent Vissers. ,,Begrijp me goed, mijn vak heeft zich inhoudelijk ook verbeterd, zo is er nu bijvoorbeeld ook aandacht voor nieuwe technieken die ze in laboratoria toepassen, zoals infraroodscopie. Maar een examen bestaat nog maar voor acht procent uit rekenopgaven en die zijn dan nog van de makkelijke soort. Daar krijgen ze in het vervolgonderwijs nog last mee.''

Van een betere aansluiting met het hoger onderwijs - en daar ging het eigenlijk allemaal om - is geen sprake, weet ook Van der Steen zeker. Havisten met het profiel Economie en maatschappij krijgen te weinig wiskunde om het op de heao in de zwaardere richtingen te redden. Bovendien is Management en organisatie in dit profiel om onnavolgbare reden buiten het verplichte deel gevallen.

Het Tweede Fase Adviespunt, een club die het studiehuis moest promoten, begeleiden en ook nog evalueren, kwam onlangs met een opmerkelijk advies aan Adelmund. Pas in 2005 is het mogelijk om het probleem van de overladenheid 'structureel' op te lossen. Terug naar minder examenvakken kan niet meer, daarmee zou het onderwijsbeleid zich belachelijk maken. Het eindeloze gesleutel (onderdeeltjes schrappen, stukjes samenvoegen) aan de examenprogramma's begon met de spraakmakende ingrepen van Adelmund na de scholierenrellen van 1999, en zal dus voortduren. Voor dit beleids-bric à brac hebben Adelmunds ambtenaren termen als klein onderhoud en groeimodel bedacht: een prachtvondst, want iets wat nog moet groeien kan onmogelijk een mislukking heten.

Als het aan vijf havo van het Rythovius ligt, is een nieuw rooster in vijf minuten gemaakt: ,,Gooi die waardeloze vakken als ANW, CKV en LMF, eruit, dat zou al een stuk schelen'', zegt Mark Casteleins (17). ,,Bij LMF leer je alles wat je allang weet'', vindt Nienke van Gerwen (16) en met Mark vindt het 'belachelijk' dat je op die vakken nog kunt blijven zitten ook.

Het probleem is eigenlijk alleen op te lossen door vakken te schrappen, geeft Van den Heuvel toe. Maar vraag hem vooral niet wat er uit moet. ,,Vertel jij maar eens aan een leraar CKV dat het niet meer hoeft als hij net jaren heeft gewerkt om zijn vak van de grond te krijgen.''

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden