Een sekte pak je aan, maar hoe?

Vier jaar geleden kwam er een meldpunt voor misstanden in sekten. Het loopt geen storm, blijkt uit cijfers die Sektesignaal vandaag bekendmaakt. En de bestrijding gaat al even moeizaam.

Je vriendin laat op aanraden van haar therapeut een pendel beslissen of ze een ingrijpende medische behandeling zal ondergaan. Een buurman besteedt zeventig uur per week aan vrijwilligerswerk voor een club, omdat andere leden dat ook normaal vinden. Het kunnen de omineuze voortekenen zijn dat deze vriendin of buurman in de greep is geraakt van een 'gesloten groep': een sekte, in de volksmond.

Bij het steunpunt Sektesignaal kunnen burgers sinds 2012 terecht met meldingen van uitwassen. Maar daarvoor staan ze nog niet in de rij. Vorig jaar registreerde de meldlijn 57 meldingen, tegen 63 in het jaar daarvoor, zo is te lezen in het jaarverslag over 2015 dat vandaag verschijnt. Er werden opgeteld wel wat meer misstanden gemeld: 81, tegen 55 in 2014. In ruim een derde van de gevallen belden mensen met hun eigen ervaringen, verder ging het om onder meer ouders en partners.

Dat er niet méér wordt gebeld, ligt aan de aard van sektes. Er is een sterk wij-zij-denken tegenover de buitenwereld, leden hebben weinig ruimte om zichzelf te zijn. Bij misstanden spelen groepsdruk en manipulatietechnieken door de leider een hoofdrol. Angst en schaamte weerhouden leden ervan bij familie of hulpverleners aan te kloppen.

Dat maakt uitwassen moeilijk te bestrijden. En als betrokkenen al de moed hebben naar de politie te stappen, dan kan die alleen aan de slag met strafbare feiten, die vaak moeilijk bewijsbaar zijn. Zo infiltreerde het SBS-programma 'Undercover in Nederland' bij de beweging Miracle of Love. Tijdens de tv-uitzending in 2011 was te zien hoe groepsleiders van meerdaagse cursussen deelnemers psychisch onder druk zetten. Wat begon met meditatiesessies eindigde in naaktdansen en uitingen van seksuele en gewelddadige fantasieën. Onder druk dienden deelnemers hun identiteit op te geven en donaties te doen.

Ivo Opstelten, toenmalig minister van justitie, constateerde vrijwillige deelname en geen strafbare feiten. Maar het sektedebat liep uiteindelijk toch uit op een onderzoek naar misstanden in nieuwe religieuze bewegingen. Daarnaast riep Justitie in 2012 Sektesignaal in het leven.

Oud-Tweede Kamerlid voor D66 Magda Berndsen drong indertijd aan op deze maatregelen. Ze had moeite het thema in de Kamer op de agenda te houden. Daarvoor waren schrijnende voorvallen in de media nodig. "De ernst van deze misstanden wordt nog steeds onderschat." Onbekendheid, denkt ze. Hulpverleners moeten volgens haar beter toegerust worden, zodat ze aankloppende betrokkenen niet te snel wegsturen.

Daarvoor hebben professionals kennis nodig van mechanismen die spelen in gesloten groepen. En daaraan schort het vaak, zegt ook woordvoerder Karin Krijnen van Sektesignaal. "Het draait om herkennen van manipulatie. Zonder te oordelen. Als je naar de politie stapt omdat je onder druk een fikse donatie hebt gedaan, dan wil je niet horen dat je nee had kunnen zeggen. Of de groep had kunnen verlaten. Onder druk laten mensen zich vreselijke dingen overkomen."

undefined

Controletechnieken

Sjoukje Drenth Bruintjes is 'exit-counsellor': ze staat mensen bij die los willen komen uit een sekte. Ze ontving in haar praktijk in Oude Pekela de afgelopen elf jaar leden van verschillende gesloten groepen, waaronder Miracle of Love. De leden raakten afhankelijk van de beweging en wisten niet goed meer wie ze zelf waren. Deze symptomen zag ze eerder bij mensen die langdurig beïnvloed waren door zogeheten 'destructieve controletechnieken'.

De stap om hulp te zoeken is groot. Leden kampen met angst voor represailles van de groep en schaamte omdat ze zich lieten verleiden tot gedrag waarvan ze spijt hebben. Vaak ook zijn het bezorgde vrienden en familieleden die zich melden en ziet de persoon in kwestie (nog) geen probleem. In gesloten groepen duiken niet per se moeilijkheden op, stelt Drenth Bruintjes, maar wel als er gemanipuleerd wordt. "Het gaat om slechts een handjevol psychologische trucs, niks mysterieus. Mentale manipulatie zorgt ervoor dat een mens anders naar zichzelf en de wereld gaat kijken." Vragen stellen is uit den boze en contact met mensen buiten de groep wordt op zijn minst niet gestimuleerd.

Zo kunnen mensen uiteindelijk huis en haard opgeven om een leider te volgen. Drenth Bruintjes kreeg van verontruste naasten meldingen over het Efraïm Genootschap. Hun dierbaren zouden een ander persoon zijn geworden en het contact hebben verbroken. Leden stonden grote sommen geld af aan voorman Heinrich van Geene en volgden hem tot in Israël. De civiele rechter draaide de schenkingen in 2009 terug wegens misbruik van omstandigheden.

In- en uittreding verlopen geleidelijk, vertelt Drenth Bruintjes. "Bij aanvang is alles leuk en aardig. Leden hebben het idee dat ze vonden waarnaar ze al een tijd zochten." Totdat er een dynamiek ontstaat van aantrekken en afstoten tussen het groepslid en de manipulator of het manipulatieve systeem. Wanneer het lid zich niet aan de leider of groep conformeert, neemt de leider afstand en geeft hem niet meer de gewenste aandacht. Wat deed ik fout, vraagt het groepslid zich af, waarop hij vervolgens moeite doet om het contact te herstellen. Daarvoor beloont de manipulator hem bijvoorbeeld met warmte en een schouderklopje. "Die wisselende bejegening blijft duren en zo valt iemand langzaam samen met de normen en waarden van het systeem of de leider. Hij is de controle kwijt over zijn eigen denken, voelen en gedrag."

Aanvankelijk hebben sekteleden niet door dat dit gebeurt. Pas als het decor barstjes gaat vertonen, slaat de twijfel toe. De leider handelt niet in overeenstemming met zijn verhaal of leden verliezen hun gezin, huis of baan. Een moment voor Drenth Bruintjes om in actie te komen, als de potentiële ex-leden daar tenminste zelf voor kiezen.

undefined

Hoogopgeleid

De meeste cliënten van Drenth Bruintjes zijn hoogopgeleid en 'hebben het vaak prima voor elkaar'. Maar ze zijn de stress die de hectische, geïndividualiseerde samenleving hun bezorgt bijvoorbeeld zat. "Ze zoeken verdieping, een manier om meer zin te geven aan hun leven. Dat is geen enkel intelligent mens vreemd. En de eerste ontmoetingen, cursussen of meditatiesessies zijn natuurlijk fantastisch."

Drenth Bruintjes ziet jonge, succesvolle mannen kiezen voor sessies in persoonlijke groei. "Ze voelen de zorg voor carrière en gezin op hun schouders drukken. Als je vervolgens samen met een aantal lotgenoten te horen krijgt dat die verantwoordelijkheid vooral bij anderen ligt en werk niet zo belangrijk is, dan valt die spanning weg. En dat voelt heel lekker." Dit kan een eerste stap zijn in sociale isolatie van de buitenwereld.

Leden losweken uit hun omgeving is na financiële onregelmatigheden de meest gemelde misstand bij Sektesignaal, blijkt uit het nieuwe jaarverslag. De meeste meldingen, 41 procent, gaan over een religieuze groep, maar vorig jaar belden burgers beduidend meer over therapeutische en educatieve groepen. Het aantal gerapporteerde misstanden met minderjarigen was niet eerder zo hoog. Vijf van de elf minderjarigendossiers draaiden om sociale isolatie, vier om seksuele uitwassen.

Begrijpen hoe het zover kan komen, is volgens Sektesignaal doorslaggevend voor een succesvolle aanpak. Het meldpunt wil deze kennis gaan verspreiden via samenwerking met de Inspectie voor de Gezondheidszorg en de Inspectie SZW (arbeidsinspectie). Zij bieden mogelijk soelaas buiten het strafrecht om, bijvoorbeeld bij arbeidsuitbuiting en dubieuze behandelingen. Met de Belastingdienst werkt de meldlijn al langer samen, voor het opleggen van boetes en dwangsommen.

undefined

Beslag op eigendommen

Deze aanpak bleek vorig jaar van waarde in Winterswijk, waar de beweging River of Glory voor overlast zorgde. Toen de buurt aan de bel trok bij de wijkagent en gesprekken vervolgens geen zin hadden, sloegen gemeente, justitie en Belastingdienst de handen ineen.

"We zijn het gedrag van de sekteleden gaan begrenzen", vertelt Frank Starke, beleidsmedewerker openbare orde en veiligheid bij de gemeente Winterswijk. "Voor hen bestond er nog maar één autoriteit en dat was God. Leden reden bijvoorbeeld rond in een auto met een eigen kenteken, maar daar was de politie snel klaar mee." Ze nam de auto in beslag. De partners ontdekten een ingang bij de Belastingdienst voor de aanpak. "De leden vonden het niet nodig belasting te betalen aan de aardse autoriteiten. Wij vonden van wel. Dan kun je beslag leggen op eigendommen." Uiteindelijk kozen de sekteleden eieren voor hun geld en vertrokken naar Griekenland. "Ik denk dat we ze te dicht op de huid zaten."

Maar daarmee werd het probleem verschoven. Een groepslid ontvoerde ruim een half jaar geleden haar uit huis geplaatste dochtertje uit Winterswijk. De moeder had haar kleuter meegenomen naar het Griekse eiland Patmos, waar River of Glory was neergestreken. Het meisje werd bevrijd door de Griekse politie en is inmiddels weer terug bij haar pleegouders. Of de moeder vervolgd wordt voor haar actie, is nog onbekend.

Frank Starke geeft toe niet te weten of de beweging in het nauw was gedreven als ze minder amok had gemaakt. "Voor Winterswijk is het probleem succesvol opgelost. Maar ik maak me zorgen over de mensen die deze sekte ingezogen zijn en vrijwillig al hun bezittingen afstonden. Een aantal van hen is eruit gestapt en kijkt minder gelukkig terug op het lidmaatschap. De sekte kan gewoon doorgaan met deze tactieken. Dat is natuurlijk géén succes."

undefined

Nieuwe religieuze bewegingen

Over het aantal sekten, en het aantal mensen dat zich hierbij aansluit, zijn weinig harde cijfers te vinden. Er is ook geen officiële internationale definitie van een sekte. Het gebruik van het woord wil juridisch bovendien nog wel eens tot problemen leiden.

Justitie deed een paar jaar geleden onderzoek naar aanleiding van een debat in de Tweede Kamer over sekten. Dat resulteerde in het rapport 'Het warme bad en de koude douche' (2013). De onderzoekers telden 84 nieuwe 'religieuze en levensbeschouwelijke bewegingen' - het merendeel van na de Tweede Wereldoorlog - waarin mogelijk misstanden voorkomen. In veel gevallen moesten de onderzoekers afgaan op getuigenissen van ex-leden en naasten. De gevonden misstanden varieerden van sociale isolatie tot seksueel misbruik en moord.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden