'Een schok als deze kunnen de media niet veroorzaken'

Cameralieden die Paul Marchal, de vader van de vermoorde An, huilend in de armen vallen. Een BRT-verslaggever die in iedere zin tweemaal het woord 'helaas' gebruikt. Een nieuwslezer die het nodig vindt om tijdens de uitzending de condoleances van zijn hele redactie over te brengen. De Belgische media stonden de afgelopen weken te trillen bij de ontdekkingen in de zedenzaak rond Marc Dutroux.

“Op de avond dat de lijkjes van Julie en Melissa werden gevonden, kon ik het commentaar dat ik klaar had weggooien en moest ik een nieuw schrijven. Ik heb met bevende handen en kloppende aders achter de computer gezeten”, vertelt Marc Platel, hoofdredacteur van het dagblad Het Belang van Limburg. De schokgolf die door België ging, liet ook de journalisten niet ongemoeid: “Dat een televisieverslaggever in de voortuin van de familie Marchal voor de camera de controle over zijn emoties verliest is in deze omstandigheden normaal”, zegt Platel.

De journaals besteedden negentig procent van hun zendtijd aan de zedenzaak. Sommige kranten presteerden het in de aanloop naar de begrafenis van An en Eefje, een week geleden, dagelijks acht tot tien pagina's te produceren, compleet met jeugdfoto's van de beide meisjes, gedichten van klasgenoten en stemmige verslagen uit een treurend Hasselt.

“Je kunt hierover niet genoeg schrijven”, zegt hoofdredacteur van het dagblad De Morgen Yves Desmet, “De gruweldaden van de bende van Dutroux snijden diep in de Belgische samenleving. Zij strekken veel verder dan de folteringen die de ontvoerde meisjes hebben ondergaan.” Het voyeurisme lag steeds vlak om de hoek, zegt Desmet. “Maar op een paar kleine uitschuivers na heeft de Belgische pers zich redelijk gedragen. Zelfs de vakbroeders van de populaire media hebben niet uit de doeken gedaan wat er te zien is op de video's die in beslag zijn genomen, en wat de meisjes hebben ondergaan.” Desmet - maar hij niet alleen - heeft zich vooral gestoord aan de RTBF, die 'exclusief' amateurbeelden uitzond waarop te zien was hoe de stoffelijke resten van An en Eefje werden opgegraven. “Pure exploitatie van de gruwel”, aldus Desmet.

“Het land stond op zijn kop”, zegt schrijver en oud-BRTN-verslaggever Geert van Istendael. “Er was een zeer fundamentele grens overschreden: kinderen waren geschonden.” De aandacht in de media vond Van Istendael zeker niet overdreven, al had wat hem betreft niet iedere kubieke meter afgegraven aarde in beeld hoeven komen. Dat de uitvaart van An en Eefje integraal werd uitgezonden vond Van Istendael terecht. Een co-produktie van de openbare omroep BRTN en de commerciële zender VTM nog wel. “Mijn maag draait wel om als VTM dan een dag nadien trots meldt betere kijkcijfers te hebben gehaald dan de BRTN.” De grootste fout kwam volgens Van Istendael op naam van het dagblad Le Soir, dat de dood van An en Eefje meldde lang voordat het bewijs - hun stoffelijke resten - was gevonden.

Het Belang van Limburg volgde Le Soir. Dat leverde negatieve reacties op van lezers, zegt hoofdredacteur Marc Platel. Verder waren er nauwelijks klachten over de inhoud en omvang van de productie. Platel: “Ik denk dat wij - de Belgische media - bewust of onbewust hebben gedacht aan wat drie jaar geleden gebeurde, na de dood van Boudewijn. Toen zijn we echt uit de bocht gegaan. We hebben zitten opbieden met bijlages. Journaalredacties die te allen tijde vóór de concurrentie wilden uitzenden. Het Nieuwsblad, waarvan de extra editie over Boudewijns uitvaart in Brussel al te koop was voor de kist was buitengedragen. We hadden ditmaal allen dezelfde zorg: dat niet nog eens.”

Paul en Betty Marchal hebben in het jaar sinds hun dochter An verdween de pers gebruikt wanneer het maar kon, om de zoektocht naar hun dochter gaande te houden. Dat leidde tot ijzingwekkende taferelen. Sinds de Waalse meisjes Julie en Melissa waren gevonden, in augustus, bivakkeerde in huize Marchal permanent een leger journalisten. Paul Marchal wees geen interview af en liet geen gelegenheid voorbij gaan om een persconferentie te beleggen in de voortuin. Het eerste wat de Marchals deden toen het gerecht had gemeld dat An's lichaam was gevonden, was naar buiten stappen om het nieuws wereldkundig te maken. Pas tijdens de uitvaart van An liet Marchal weten zich enkele dagen terug te trekken om haar dood te verwerken.

Hoewel het gedrag van Marchal niet in goede aarde viel bij Jean Lambrecks, de vader van Eefje die samen met An verdween, kan Marchal in de publieke opinie geen kwaad doen. Zijn houding wordt in de pers steevast 'moedig' genoemd. “Marchal heeft de media steeds gebruikt om de bevolking te mobiliseren”, zegt de Brusselse socioloog Koen Pelleriaux. “Ik kan dat moeilijk fout vinden. Marchal verdedigde zijn zaak en hij was overtuigd van het sentiment bij het Belgische volk.”

Dat sentiment was er, zegt Pelleriaux. De golf van woede, verontwaardiging en verdriet werd niet door de media in gang gezet: “Ik wil de rol van de media niet onderschatten, maar hij wordt tegenwoordig vaak overschat. De media kunnen de spontane reactie van een beperkt aantal mensen overbrengen op de massa. Maar het gevoelen moet bij de bevolking aanwezig zijn. De media sturen de samenleving niet. Men heeft in het verleden hele uitzendschema's omgegooid voor hulpacties. Maar als die niet steunen op een sentiment bij het volk werkt dat niet.”

De journalisten knikken instemmend. “Een schok als deze kunnen de media niet veroorzaken”, zegt Desmet. “De pers is slechts een katalysator.” “Het bloeddorstig gehuil van de massa, telkens als Dutroux het justitiepaleis werd binnengeleid, was ècht”, meent Van Istendael. “Na de dood van Boudewijn zeiden sommigen ook dat de media het evenement hadden gemaakt. Dat is niet waar. Ook toen was er iets belangrijks gebeurd: er was een vaderfiguur gestorven. De mensen stonden nachtenlang bij het paleis. De media zijn niet in staat om mensen in lange rijen naar die kist te drijven.”

Het bewijs voor die stelling liet niet lang op zich wachten. Terwijl België nog in de ban was van de zedenzaak diende zich een plotselinge ontknoping aan in het onderzoek naar de moord op de Luikse socialistenleider André Cools, vijf jaar geleden. Cools zou zijn vermoord door de Luikse mafia rond zijn partijgenoot en oud-minister Alain van der Biest. Sommige Vlaamse media haastten zich op te merken dat zowel de zedenzaak als de moord in Wallonië gesitueerd is.

“Wie nu de Vlaams-Waalse tegenstelling tracht te voeden maakt misbruik van de situatie”, zegt Platel, die de Vlaamse zaak toch een warm hart toedraagt. “Het is grotesk!”, aldus Desmet. “Het enige recente omkoopschandaal waarvoor bewijzen zijn, deed zich voor bij de Vlaamse socialisten. In Vlaanderen werd veearts Karel van Noppen vermoord door de hormonenmafia.”

Het geblaat van sommige Vlaamse media, de 'kwaliteitskrant' De Standaard voorop, vindt nauwelijks weerklank. Desmet: “Sommige Vlaamse politici en journalisten denken garen te spinnen bij de gebeurtenissen van de afgelopen weken. De publieke opinie reageert echter omgekeerd; de zaak rond Marc Dutroux heeft het unitaire, Belgische gevoel versterkt, niet de Vlaams-Waalse tegenstelling.”

De media zijn evenmin in staat de witte ridder tevoorschijn te toveren, de bestrijder van alle kwaad. Rouw en wraak hebben in de zedenzaak rituele vormen aangenomen, volgens socioloog Pelleriaux; de ontelbare rouwregisters voor de vermoorde meisjes, de roep om de doodstraf, de agressie, de wrok: “In onze moderne tijd hoeft het goede niet altijd mooi te zijn, het slechte niet altijd lelijk. Wat we nu beleven is echter een pre-modern ritueel. Het kwaad is door en door slecht en heeft bovendien een gezicht, dat van Marc Dutroux.”

Het ritueel verlangt een belichaming van het goede. Maar die ontbreekt, merkt de socioloog wat verbaasd op. Jean Marc Connerotte zou een goede kandidaat zijn. De onderzoeksrechter uit het bescheiden arrondissement Neufchateau rolt de bende van Dutroux op, valt binnen bij rijkswachters en speurders die betrokken zouden zijn bij diens autozwendel en haalt nu ook nog eens zijn gelijk in de zaak-Cools ondanks de tegenwerking van het gerecht in Luik. Maar Connerotte blijft te veel op de achtergrond om de witte ridder te zijn, zegt Pelleriaux.

Koning Albert slaagt evenmin als witte ridder. De vorst is weliswaar wakker geschoten, praat met de ouders van ontvoerde kinderen en belooft een efficiënter en vooral menselijker gerecht. Maar, zegt Pelleriaux, anders dan Boudewijn druist Albert niet in tegen zijn regering. En de vorst gaat niet met open vizier het falend gerecht te lijf.

Het ontbreken van de witte ridder zegt veel over de invloed van de media, aldus Pelleriaux. De belichaming van het goede moet zich aandienen en kan niet worden gemaakt. De BRTN heeft het geprobeerd door kardinaal Danneels voor de camera's te halen voor een oordeel over het kwaad van Dutroux. Zonder veel resultaat. Pelleriaux: “Je kunt het immense probleem dat in België aan de oppervlakte is gekomen niet oplossen zonder een rituele figuur. Maar de media zullen die witte ridder niet kunnen oproepen.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden