Een schier hopeloze missie

Twee maanden werkt Jetta Klijnsma nu aan de vernieuwing van de FNV. In stilte. Dus peilde Trouw zelf de stemming. Die is niet hoopvol. Al lijkt er een uitweg.

'De vraag is: hoever ga je het bed afhalen, voor je het weer opmaakt", zegt Corrie van Brenk, voorzitter van AbvaKabo FNV. "Je kunt zeggen: we beginnen helemaal opnieuw, maar dat is onzin. De FNV zit in allerlei dingen verweven, die hééft al grondslagen. Die gooien we niet weg."

Wat vangen de kwartiermakers onder leiding van ex-PvdA-staatssecretaris Jetta Klijnsma allemaal op nu ze leden en niet-leden vragen hoe hun ideale bond eruitziet? En vooral: wat doen ze met wat ze horen? Klijnsma en de haren verrichten hun missie in stilte. Immers, één verkeerd woord uit hun mond en het delicate proces dat moet leiden tot hervorming van de FNV ontspoort.

Maar ook die stilte maakt mensen onrustig. Sommigen vermoeden dat de kwartiermakers een vooropgezet plan in hun hoofd hebben en al dat luisteren niet meer dan schone schijn is. Anderen vrezen dat de kwartiermakers misschien te veel overhoop halen. Natuurlijk moet het anders binnen de FNV, maar wel met behoud van het goede.

Van Brenks bond, met ruim 350.000 leden een reus vergeleken bij de meeste FNV-bonden, moet zich opdelen in kleinere eenheden, zo is de afspraak. Niet alleen om herkenbaarder te zijn voor nieuwe leden, maar ook om het machtsevenwicht, dat zoek is in de oude FNV, in De Nieuwe Vakbeweging te herstellen.

Krachtig aan de basis, door dicht bij mensen te staan, en sterk aan de top om in Den Haag gehoord te worden, daar hecht Van Brenk aan. Maar te kleine eenheden, dat werkt niet, zegt ze. Dat versnippert te veel en maakt geen macht. "Wij denken aan FNV Zorg, FNV Welzijn, FNV Overheid. Daarbinnen kun je verdere verdelingen hebben: lagere overheden, provincie, Rijk."

Bovendien, meer dan in structuur zit vernieuwing in het beter luisteren naar mensen, meent Van Brenk. "En die trend hebben wij al ingezet. We onderhandelen nu over een nieuwe cao in de verpleeg- en verzorgingshuizen en thuiszorg en zijn vooraf naar de leden gestapt: waardoor kun jij met plezier naar je werk? Dan staat met stip op 1: meer handen aan het bed. Eigenlijk weten we dat wel, maar we hebben het nooit prominent als speerpunt in de onderhandelingen ingebracht."

Zit Van Brenk op de lijn dat je een huis niet moet afbreken als een verbouwing volstaat, Jan Berghuis gaat een stap verder. Als landelijk onderhandelaar metaal - een sector waar FNV Bondgenoten zo'n 90.000 leden heeft op een totaal van ongeveer 475.000 - is Berghuis een machtig man binnen zijn bond. Hij vindt dat zijn sector model moet staan voor De Nieuwe Vakbeweging.

"Als vakbond zijn we veel te ver weggewaaierd van het belangrijkste niveau: de bedrijven. Dáár moet je met mensen praten: welke problemen heb je, hoe kunnen we die oplossen?"

Ook de metaal heeft aan invloed ingeboet, geeft hij toe, maar niet overal. "Wat ik net zei, is precies wat ik vroeger bij Hoogovens deed. En bij Tata (zo heet Hoogovens nu, LD) gebeurt dat nog steeds. Ik hoorde laatst dat daar het hoogste aantal FNV'ers per vierkante kilometer werkt, dus ze zullen daar wel iets goed doen."

Zijn sector is krachtig, weet eisen te stellen en die binnen te halen, zegt Berghuis. "We zijn nog steeds in staat honderden bedrijven in staking te brengen." Dat komt door de macht van het getal. Die macht organiseer je door de logistiek medewerker van Stork, de engineer bij Daf en zeker ook de eenpitter en uitzendkracht die zich dagelijks en masse in de metaal melden, in één sectorale bond zij aan zij te laten staan.

"Wat denk jij dat beter is voor werknemers? Een bond waarvan werkgevers denken: oeioei, als ik dit doe, heb ik een staking aan mijn broek. Of een beweging waarin leden naar believen van een activiteitje of dienstje gebruik kunnen maken, en van bond naar bond kunnen hoppen? Natuurlijk moet je zo dienstverlenend mogelijk zijn, maar een krachtige vakbeweging maakt collectieve afspraken en is in staat die af te dwingen."

"Het gaat mij om de beste plek om de positie van de metaal te versterken. Is dat niet De Nieuwe Vakbeweging, omdat dat een kruiwagen wordt met een miljoen kikkers, dan blijven we lekker binnen FNV Bondgenoten. Of wat ook kan: in een fusieorganisatie van Bondgenoten en AbvaKabo. Met misschien FNV Bouw erbij. De beste strategie, heb ik ooit geleerd, is je opties zo lang mogelijk openhouden. Het lijkt me handig als we dat in dit proces ook doen", zegt Berghuis.

Cao's, rigide collectieven, sectoren, hou toch op! Mijn achterban, zegt Linde Gonggrijp, directeur van FNV Zelfstandigen, heeft er helemaal niks mee. "Dat gaat over Pietje doet dit en Jantje doet dat, gelijke schalen, gelijke lonen. Een zelfstandige professional wil zich ontwikkelen. Veel mensen zijn zelfstandige geworden, juist omdat ze in die starheid geen ontplooiingskansen kregen."

Vernieuwing moet, wil Gonggrijp maar zeggen. "In aantallen zijn de zelfstandigen binnen de FNV natuurlijk een kleine groep, maar we zijn wel hét succes van de vakbeweging van de afgelopen tien jaar. We bestaan sinds 2003 en hebben 15.000 leden! Zelfstandigen zijn all over the place. Bondgenoten-voorzitter Van der Kolk zegt dat zzp'ers 'een tijdelijk verschijnsel' zijn. Als dat de mindset wordt, dan zijn zelfstandigen inderdaad op hun retour. Niet in de maatschappij, maar wel binnen de FNV."

Maar De Nieuwe Vakbeweging heeft er andere ideeën over, dat weet Gonggrijp zeker. Achttien uitgangspunten liggen ten grondslag aan de vernieuwing die de kwartiermakers nu vormgeven, zegt ze, en daar hebben alle negentien FNV-voorzitters 'ja' tegen gezegd.

Punt 3 luidt: 'Uitgangspunt voor De Nieuwe Vakbeweging is de diversiteit en pluriformiteit die kenmerkend is voor de huidige arbeidsverhoudingen.' Klip en klaar, lijkt haar.

Maar in de uitgangspunten staat ook - meer versluierd, dat is waar - dat bonden een deel van hun geld en autonomie moeten inleveren aan de centrale die boven de bonden komt te hangen. Ook daar zeiden de voorzitters 'ja' tegen, en toch kan ook dit punt de toekomst van de FNV nog altijd maken of breken. Verschillende betrokkenen zien de bui al hangen: wordt hun contributie ingezet om de peperdure organizing (tot lid maken van moeilijk te bereiken werknemers) in de schoonmaak te betalen? Nou, liever niet. Waarom ze eerder dan toch 'ja' hebben gezegd? Dankzij 'de geest van Dalfsen'.

Na een half jaar waarin Bondgenoten-voorzitter Henk van der Kolk en FNV-voorzitter Agnes Jongerius ruzie maakten over het pensioenakkoord, andere bonden meetrekkend in voor- en tegenkampen die zich verloren in beschimpingen en verdachtmakingen over en weer, moést de FNV zich herpakken.

Maar zelf kon de federatie dat niet meer, zo boos en gekwetst waren de voormannen en -vrouwen. PvdA- senator en burgemeester van Dalfsen Han Noten en oud-SER-voorzitter Herman Wijffels werden te hulp gevraagd. Die kwamen met een alles-moet-andersplan: achttien punten om de vakbeweging erbovenop te helpen

Noten en Wijffels zetten dat plan niet op de mail, met het verzoek aan een ieder om erop te schieten. Nee, ze nodigden de negentien bondsvoorzitters en Jongerius uit naar Dalfsen te komen. En daar wachtte hen niet het vertrouwde vergaderzaaltje waar ze zich zo thuisvoelen. Noten en Wijffels namen de voorzitters mee het bos in voor een stevige wandeling, samen dronken ze een borrel in het dorpscafé en schoven aan tafel bij dorpelingen, die speciaal voor de gelegenheid hun woonkamer hadden leeggehaald, voor een goed maal en stevige discussies.

En de volgende dag zetten Wijffels en Noten de twintig in een kringetje in een grote, lege zaal. Je kon een speld horen vallen, vertelt een aanwezige. Alle twintig zaten op een stoel. Geen tafel voor zich als verdedigingswal, geen secondanten als rugdekking. En geen telefoontje of iPad om zich achter te verstoppen. Even schorsen om de achterban te raadplegen? Verboden. Alleen zij, en zij alleen moesten antwoord geven op de vraag: ga jij mee in de vernieuwing van de vakbeweging? Zei er een 'nee' dan viel de FNV ter plekke uiteen. Dat wilde niemand op zijn geweten hebben.

Een overvalstechniek, en die werkt maar één keer, zegt een voorzitter nu. Weliswaar zijn de afspraken van Dalfsen op 16 januari, toen Klijnsma haar opdracht kreeg, nog eens herbevestigd en heeft iedereen beloofd 'enthousiasme en betrokkenheid' te bewaren 'ook als het moeilijk wordt'. Maar enthousiasme laat zich lastig afdwingen. En al hun medebestuurders waren niet in Dalfsen en hebben de magie van dat moment niet gevoeld.

Nog altijd zeggen alle voorzitters dat ze volledig achter dit project staan, dus in zoverre houden ze woord. Maar voor de zekerheid hebben ze wel bedongen dat Klijnsma haar plan, dat ze op 1 mei aan de buitenwereld presenteert, half april al aan hen voorlegt. "Zodat er niet iets naar buiten komt dat niet gedragen wordt", zegt een betrokkene.

Dat is misschien niet in strijd met de letter van de aanvullende afspraken die op 16 januari zijn gemaakt, maar wel met de geest. De kwartiermakers onder leiding van Klijnsma zullen voortdurend 'ideeënvorming' toetsen, 'ook bij de Federatieraad (waarin de voorzitters van de bonden samenkomen, LD) en het Federatiebestuur, maar er is geen sprake van een gezagsverhouding tussen de Federatieraad en de kwartiermakers'. "Dat betekent dat de eindconclusies door de kwartiermakers en de commissieleden worden getrokken en dat dit gebeurt op eigen gezag en onder eigen verantwoordelijkheid."

Klijnsma hoeft zich dus niet gedwongen te voelen om met een halfbakken compromis te komen om de FNV vooral maar bij elkaar te houden. Ze kan ook vasthouden aan de doorbraak die in Dalfsen is bereikt. Raakt ze dan bonden kwijt en splijt de FNV alsnog? Dat is zeker niet uitgesloten.

Maar het hoeft niet. "Ze moet het lelijk maken om níet mee te doen", tipt iemand. Want één afspraak staat nog als een huis: het zijn de leden, niet de bestuurders die beslissen of hun bond toetreedt tot De Nieuwe Vakbeweging.

Als het Jetta Klijnsma lukt met een prachtig plan de podia van de bondscongressen op te gaan en het gloedvol aan te prijzen, moet een voorzitter van goeden huize komen om het een kwartiertje later weg te praten.

Een krap half jaar om het kunstje te flikken

Aan PvdA-Tweede Kamerlid Jetta Klijnsma en haar vier medekwartiermakers de taak om de vakbond op zijn kop te zetten. Letterlijk. Niet bestuurders achter hun bureaus, maar de leden op de werkvloer moeten de agenda van de vakbond weer gaan bepalen. Of, zoals de voorzitters van de negentien FNV-bonden het op 16 januari formuleerden: "Het organisatieprincipe is: 'bouwen van onderop'."

Dat vraagt om een cultuuromslag. Bondsbestuurders - die graag denken voor een ander, dat geeft een ieder grif toe - moeten eropuit. De kantoren in en de bouwplaats op. Vraag, luister en zoek oplossingen voor de problemen die de secretaresse en de loodgieter aandragen. Alleen zo zullen de leden niet langer weglopen, maar juist in groten getale toestromen, is de aanname. Ook al die jongeren, vrouwen, allochtonen, hoogopgeleiden en flexwerkers die er nu niet over piekeren om zich te melden bij die wat drammerige oude-mannenclub.

Herkennen leden zich meer in nieuwe verbanden? Help ze dan bij de oprichting van de Schipholbond of de Brainport Eindhoven-bond. Daar mogen duizend bloemen bloeien. En leden kiezen zelf bij welk onderdeel ze willen horen.

Vrijblijvend is de vernieuwing niet, weten de voorzitters. Als deze missie niet slaagt, wacht de vakbeweging een bestaan in de marge en is het land overgeleverd aan de machtige werkgeverslobby, die op het Binnenhof altijd een luisterend oor vindt.

Spannend is het ook. Want minstens even groot als het risico dat de bond op termijn verpietert, is het gevaar dat de FNV de komende maanden uiteenvalt. De Nieuwe Vakbeweging is de ultieme poging om onderlinge spanningen tussen de verschillende bonden het hoofd te bieden.

Een krap half jaar hebben de kwartiermakers om het kunstje te flikken.

Op zaterdag 23 juni is het oprichtingscongres van wat zolang De Nieuwe Vakbeweging heet. Om inspiratie op te doen, gaan zij 'de haarvaten van de samenleving in', zegt Klijnsma. Ze vragen aan leden, maar ook aan niet-leden, bij wat voor vakbeweging zij zouden willen horen. Op 1 mei rapporteert Klijnsma.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden