Een schaduw op de muur

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Museum Beelden aan Zee in Den Haag: een beeld dat een speciale belichting vraagt.

Een parel in het zand: zo wordt het museum Beelden aan Zee vaak genoemd. Van buitenaf is het nauwelijks zichtbaar, omdat het ingegraven ligt in de duinen van Scheveningen. Binnen blijkt het een juweel van een gebouw, waar het licht dankzij de patio's en terrassen onbeperkt naar binnen valt. Meestal is dat een probleem voor musea met hun vaak lichtgevoelige kunstwerken als tekeningen en schilderijen. In een museum met beelden van brons, staal, graniet en hout kan het daarentegen niet licht genoeg zijn. Dat heeft architect Wim Quist ongetwijfeld laten meewegen in zijn ontwerp, dat hij in 1994 maakte in opdracht van de kunstverzamelaars Theo en Lida Scholten. Het echtpaar, dat in 1966 zijn eerste beeldje kocht, wilde een passend onderkomen voor zijn collectie, die toen al uitgedijd was tot duizend beelden van moderne en hedendaagse internationale beeldhouwers. In de collectie staat het mensbeeld centraal.

Maar waar laat je in zo'n transparant museum een beeld dat alleen maar tot zijn recht komt in een donkere ruimte met een speciale belichting? "Dat is inderdaad een enorm gepuzzel", zegt Dick van Broekhuizen, hoofd collecties van Beelden aan Zee. "In dit museum kan ik niet zomaar even een donkere ruimte creëren. Om dit beeld goed te kunnen presenteren hebben we de middenzaal moeten afschermen met gordijnen."

En dat verklaart meteen waarom dit beeld, dat Van Broekhuizen heeft uitgezocht voor Trouw, eigenlijk nooit op zaal is te zien. Het geeft te veel gedoe om een donkere plek te creëren door gordijnen op te hangen. En het is ook nog eens een beeld dat je niet zomaar even neerzet. Van Broekhuizen: "De belichting weegt heel nauw. De lamp moet op een bepaalde hoogte hangen en een bepaalde afstand hebben tot het beeld. Ook de afstand tot de muur en de kleur van de plint zijn belangrijk. Dat is precisiewerk. Pas als alles is gedaan zoals kunstenaar Antoine Berghs dat heeft voorgeschreven, krijg je de optimale schaduwwerking."

Het klinkt een beetje armetierig als een museum moet erkennen dat een beeld in het depot blijft, omdat het zo lastig is op te stellen. Van Broekhuizen: "Ja, en toch is het niet anders, hoe jammer we dat ook vinden. Onze zalen lenen zich er niet voor en het is ook nog eens een hele klus om het beeld goed neer te zetten."

Maar als het eenmaal staat, dan raak je er ook niet op uitgekeken. Betoverend mooi is de combinatie van de op de vloer geknielde fragiele witte jongensfiguur en de zwarte schaduw van een zwaan op de muur. Heel belangrijk is, vertelt Van Broekhuizen, hoe het licht op de handen valt. "Alleen in een bepaalde stand wordt het oogje van de zwaan zichtbaar. Dat licht dan net even op op de muur. Als dat oogje niet te zien is, is de opstelling niet goed." Ook belangrijk is dat de zwaan precies op de plint wordt geprojecteerd.

Het mooie van dit beeld is ook dat het je op allerlei gedachten brengt. Mede door de raadselachtige titel die Antoine Berghs het heeft gegeven: = (passage). Een passage suggereert dat er een doorgang, een overgang is. Dat kun je letterlijk opvatten: de transitie van het beeld als object tot schaduw op de muur. Ook suggereert de slagschaduw op de vloer die de jongen met de zwaan verbindt, een passage. Maar in abstracte zin kun je in dit beeld ook een transformatie van lichaam naar geest zien. De manier waarop de jongen zijn handen uitstrekt, doet ook denken aan religieuze beelden.

Antoine Berghs maakte het beeld van hout, dat hij volledig glad schuurde om het daarna helemaal wit te schilderen. Het straalt een etherische schoonheid uit. Het heeft iets buitenaards. "Het beeld oogt niet alleen ijl en vluchtig, het weegt ook heel weinig", vertelt Van Broekhuizen. "We moeten het vastlijmen op de vloer, omdat het gemakkelijk verschoven wordt, waarmee meteen het schaduweffect verloren gaat."

De van origine Limburgse kunstenaar, zoon van beeldhouwer Piet Berghs, maakte eind jaren negentig een paar wit geschilderde beelden, waarvoor hij in 2003 de Charlotte Pallandtprijs kreeg. Daarna maakte hij dit werk nooit meer. Van Broekhuizen: "Het is dus ook nog eens een heel zeldzaam beeld."

De witte beelden die Berghs destijds maakte, hebben net als deze jongensfiguur allemaal dezelfde ranke verschijning. Ook hebben ze met hun kale schedel iets androgyns. Toen Van Broekhuizen Antoine Berghs voor de eerste keer ontmoette, viel hem meteen de gelijkenis op met zijn beelden: hetzelfde ranke figuur, dezelfde verfijnde en esthetische uitstraling. Dit beeld mogen we ook zien als een zelfportret van de kunstenaar. Daarbij gaat het hem overigens niet eens zozeer om de uiterlijke overeenkomsten, maar meer om de verbeelding van zijn gedachtenwereld. In een interview destijds, heeft Berghs verklaard dat hij zich niet wil verbergen als een masker en 'zuiver' wil leven. Daarom heeft hij zichzelf ook zo kwetsbaar afgebeeld in dit fragiele beeld.

Eén keer maakte het beeld deel uit van een tentoonstelling in Beelden aan Zee, 'Bodytalk' in 2004, nog voordat het (in 2006) werd aangekocht door het museum. Maar sinds de aankoop heeft het alleen maar in het depot gestaan. En dat heeft dus vooral te maken met de architectuur van het museumgebouw. En niet met de kwaliteit en zeggingskracht van dit beeld. Van Broekhuizen: "Dit is nou echt mooie kunst, vind ik. Jarenlang was esthetiek verdacht in de beeldende kunst. Deze kunstenaar had daar gewoon lak aan. Maar het is niet alleen heel erg mooi. Dit beeld laat je ook op een andere manier kijken. Op het eerste gezicht is het een ogenschijnlijk eenvoudig object, een herkenbare menselijke figuur, maar tegelijkertijd is het een heel complex ding. Dat maakt het zo interessant. De kunstenaar is erin geslaagd om vanuit de traditie van de menselijke vorm toch iets nieuws te ontwikkelen. Hij trekt met dit beeld je blik als het ware uit elkaar. Je raakt er niet op uitgekeken. Je houdt het wel vol met dit beeld."

Het beeld '= (passage)' is tot medio mei te zien in Museum Beelden aan Zee.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden