Een schaap in wolfskleren

Componist en pianist Misha Mengelberg wilde in geen enkel hokje passen. 'Een poes die pianospeelt nam hij ook serieus.'

Een papegaai de blues leren zingen en er zelf piano bij spelen; tijdens een solo een rotje onder de piano afsteken; bij een concert niet verder komen dan het afstellen van de pianokruk. De gisteren overleden componist en pianist Misha Mengelberg was de tegendraadsheid zelve, iemand die je altijd op het verkeerde been zette.


Maar hij was ook een van de eersten die jazz, improvisatie en klassieke muziek door elkaar lieten lopen. Daarmee had hij een enorme invloed op de Nederlandse muziek.


Mengelberg was de zoon van een componist en een neefje van de beroemde dirigent Willem Mengelberg van het Concertgebouworkest. Maar de jazz, met name die van Thelonious Monk en Duke Ellington, was van oorsprong zijn thuis. Toch ging hij in 1958 aan het Haags conservatorium compositie studeren. Een ontmoeting met de componist John Cage, voor wie toeval belangrijk is, zette hem op het spoor van het gedachtengoed van de kunststromingen dada en fluxus. Voortaan zat er altijd iets ongerijmds aan de optredens van Mengelberg.


Vrolijk, lichtvoetig, raadselachtig, lui, charismatisch. Zo kenschetst zijn collega Guus Janssen (65) hem. "Een bijzondere man die een hele generatie - zeker mijzelf - beïnvloed heeft," zegt hij. "Misha was als pianist een grabbelaar in de toetsen. Daar was ik jaloers op. Dat achteloze van hem was uniek. Hij speelde akkoorden die niemand anders kon bedenken. En even later zat hij weer te klieren."


Componist, improvisator en pianist Oscar Jan Hoogland (34) had les van Mengelberg aan het conservatorium. De improvisatieles heette er 'lawaaiklas' om te voorkomen dat er te netjes werd gespeeld. "Vooral zijn grondhouding heeft mij beïnvloed: je geeft geen concert, maar je bent 'bezig'. Jazz was voor Misha nooit competitief. Een poes die pianospeelt nam hij ook serieus. Dat omkeren van waardesystemen is enorm bevrijdend. Misha was een schaap in wolfskleren."


De man die in geen enkel hokje wilde passen, was betrokken bij de oprichting van belangrijke instituten als het Bimhuis, het Fonds van de Scheppende Toonkunst en the Instant Composers Pool, een groep improviserende musici.


In Nederland is hij vooral gerespecteerd als jazz-musicus en improvisator. Als componist krijgt hij nog te weinig erkenning, vindt Janssen. "Maar dat is ook zijn eigen schuld. Het interesseerde hem te weinig. Zo werkte hij met onder anderen Louis Andriessen en Reinbert de Leeuw aan de jaren-60-opera 'Reconstructie'. Dat was bedoeld als politiek protest. Maar Misha was voortdurend bezig daar het kleed onder vandaan te trekken."


De laatste jaren van zijn leven waren moeilijk. Zo'n tien jaar geleden begon de alzheimer, die moeilijk te herkennen was omdat hij zich altijd al ongerijmd gedroeg, aldus Janssen. In de documentaire 'Misha Enzovoorts' (2013) werd zijn worsteling met de ziekte vastgelegd. Gisteren overleed hij in Amsterdam op 81-jarige leeftijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden