Een rugzaktoerist in een schurkenstaat

In Soedan is het permanent oorlog. Gerbert van der Aa doorkruiste het land en legde zijn oor te luister bij de ’gewone’ Soedanezen die hem zonder blad voor de mond hun visie gaven op de conflicten die het land splijten.

Sybilla Claus

Gerbert van der Aa: Dwars door Soedan, Vriendelijke schurkenstaat aan de Nijl. Uitgeverij Nieuw Amsterdam. ISBN 9789046802625; 240 blz. euro 17,95

Gerbert van der Aa (39) is niet een van de jongsten meer, maar hij reist nog steeds als backpacker en mijdt de comfortabele hotels. De charme daarvan is dat hij aan de lopende band gewone Soedanezen ontmoet, en middenin hun leven belandt.

Boven op een volle vrachtwagen doorkruist hij de noordelijke woestijn, achterop een ezelkar de grote stad. Slapen doet hij bij de eerste de beste die hem uitnodigt (hoe zou dat aflopen als je een vrouw bent?), of in een achenebbisj hotel.

Al babbelend rondlopen, het is de beste houding om in Afrika te reizen en contact te leggen, en Van der Aa lijkt er kampioen in. Iedereen stort zonder gêne zijn hart bij hem uit. Racisten zijn in Soedan niet uitzonderlijk, zodat we van Hamid kunnen horen „dat Arabieren door Allah zijn uitverkoren om de wereld te besturen. Zwarten maken onderling alleen maar oorlog”. Gemakshalve vergeet Hamid dat juist het islamistisch regime al decennialang oorlog voert in de buitengebieden.

De Soedanese Arabieren worden in de Arabische wereld meewarig bekeken om hun donkere huidskleur maar noemen zichzelf blank. Het lijkt nog het meest op een minderwaardigheidscomplex dat zij afreageren op hun voormalige slaven, de zwarte volken in het land.

Af en toe draagt Van der Aa wat achtergronden aan en speculeert hij over het geweld in Soedan: „Misschien zijn de oorlogen hier wel zo bloedig omdat men tegenstanders afschildert als minderwaardig ras. Dat maakt het een stuk makkelijker hen de hersens in te slaan.”

In het verwoeste zuiden ontmoet hij critici van de SPLA, de voormalige vrijheidsstrijders die nu zonder verkiezingen een Zuid-Soedanese regering hebben samengesteld. Banen geeft de SPLA-kliek vooral aan vrienden, en de problemen van de terugkerende vluchtelingen zijn nog steeds immens. In het islamitische noorden vindt hij juist weer, vrij onverwacht, SPLA-aanhangers.

Meestal blijft het bij observaties van en door de Soedanezen. In een kritisch hoofdstuk over de hulpverlening als big business wijkt Van der Aa van zijn rondreismethode af. Hier gaat hij meer de diepte in met de Britse expert Alex de Waal, die uiteenzet hoe hulp altijd via regering of rebellen wordt gedistribueerd. Talloze soldaten krijgen zodoende gratis voedsel van donoren. Strijdende partijen gebruiken vredesbesprekingen vooral om meer hulp los te krijgen, waarbij ze het aantal hulpbehoevenden graag overdrijven. Kritiek pikt het regime niet. Toch is het nodig om in navolging van VN-gezant Jan Pronk de waarheid te zeggen, anders blijven oorlog én hulp een doel op zich, aldus De Waal.

Al met al is ’Dwars door Soedan’ een heel aardig boek voor wie wat meer wil lezen over de mensen in Darfur, het zuiden en onbekendere streken van het land. Gelukkig zijn er ook luchtige onderwerpen, zoals de piramides van de zwarte farao’s, toeristen die Afrika van Caïro naar Kaapstad ’doen’, en soefi’s die in trance raken. Het is allemaal opgeschreven in Van der Aa’s toegankelijke stijl.

In interviews voelt de auteur zich wel eens gedwongen positief nieuws over Darfur te melden. Zo wijst hij erop dat het aantal moorden per maand is gezakt van duizenden naar tweehonderd. Dat klopt, maar de reden daarvoor is dat de etnische zuivering bijna geslaagd is, niet dat het regime ineens menselijk is geworden. En zeker, het niveau van ondervoeding bij kinderen is in de kampen gunstiger dan elders in Soedan.

Maar hoe langer de Afrikaanse vluchtelingen in kampen vastzitten, gevoed en verzorgd door het Westen, hoe kleiner de kans dat ze ooit terug kunnen naar hun dorpen. Hun land en waterputten zijn allang bezet door Arabische Soedanezen, hun vee opgegaan in de kuddes van de heersers.

Gelukkig is Van der Aa in zijn boek een stuk genuanceerder over de situatie in Darfur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden