Een rondje langs acht Zeeuwse dorpen

We boffen. Het is Open Monumentendag en daarom is de toren van de Michaelskerk in Grijpskerke -op eigen risico- te beklimmen. De nok biedt een fraai uitzicht over de rest van het kerkringdorp en het vlakke land van Walcheren. Daar, wijst een van de vrijwilligers van de dag behulpzaam, ligt de vroegere buitenplaats van Jacob Cats. Het ui-vormige torentje van 't Munnikenhof is nog net te onderscheiden tussen de bomen.

Bert van Panhuis

De Michaelskerk is een mooi tweebeukig godshuis, dat al vele veranderingen heeft doorgemaakt sinds de stichting, rond 1100, als kapel. In 1984 vond de laatste restauratie plaats. Het beheer valt onder de burgerlijke overheid, want voor de kleine protestantse gemeenschap van Grijpskerke is het onderhoud niet meer op te brengen. Ofschoon, een paar jaar geleden, vertelt de gids trots, wist het hele dorp -nog geen 1500 inwoners- tijdens een fancy fair zo'n 38.000 gulden voor de Michaelskerk op te brengen. De Grijpskerkers kennen nog saamhorigheid en burenplicht; daar hoeft mede-Zeeuw JPB nog geen normen-en- waardencommissie op visitatie te sturen.

Grijpskerke ligt langs de Dorpenroute, een door de ANWB uitgezette fietstocht van zo'n 65 kilometer door het noorden en westen van Walcheren, die begint en eindigt in Koudekerke, even ten zuidwesten van Middelburg. Voor wie, zoals wij, het station van Middelburg als startplaats nemen, is het wel even oppassen geblazen. Je bent al snel geneigd evenwijdig te blijven rijden aan de N57 richting Domburg en Vlissingen, maar bij de eerste driesprong is het beter rechtdoor te gaan. Na een paar honderd meter komt dan het aanwijsbord met Koudekerke. Waar vervolgens de Duinstraat en de Biggekerksestraat elkaar kruisen begint de route richting Biggekerke, de kleinste van de vele kerkringdorpen in het agrarische middengebied van Walcheren.

Hier achter de duinen liggen kreekruggen, zandige ophogingen, die geschikt zijn voor akkerbouw, wegenaanleg en dorpsvorming. Hier en daar worden de kreekruggen onderbroken door lager gelegen poelgronden, die vroeger 'swinters blank stonden. Hier is doorgaans weiland te zien. De dorpen liggen vrijwel allemaal op een kreekrug bij een kruispunt van wegen. Rondom een kerk liggen de winkels en de woonhuizen, terwijl de boerderijen langs de toegangswegen staan. De term 'kerkringdorp' is te danken aan het feit dat de belangrijkste weg in het centrum van de bebouwing als een soort ring om het kerkgebouw loopt. Je fietst hier noodgedwongen 'een rondje om de kerk'.

Dat biedt gelegenheid om de middeleeuwse robuuste wat stompgetorende kerkjes, die al van verre het dorpsbeeld beheersen, te bekijken. Van buiten en soms ook, zoals in Grijpskerke en Meliskerke (de Odulphuskerk) van binnen. Tussen kerkmuur en ringweg ligt doorgaans de (oude) begraafplaats. In Grijpskerke heeft er zich zo'n gazon gevormd dat een bordje ervoor moet waarschuwen dat men niet over de graven mag lopen.

De herkomst van de namen van de dorpen is niet altijd even duidelijk. Neem nu Biggekerke. Dat heeft niets van doen met varkens. De nederzetting zou volgens sommigen haar naam te danken hebben aan de heilige Beega, maar de stadsarchivaris van Veere, waartoe alle dorpen behoren, houdt het erop dat de adellijke boer, de ambachtsheer Biggo, de naamgever is, net zoals ambachtsheer Melis dat met Meliswerke deed. En wat minder logisch Grippo met Grijpskerke en Poppe met Serooskerke.

Het Walcherse land achter de duinen is niet overal vlak. Meteen aan het begin van de Dorpenroute, bij Koudekerke, zijn de restanten te zien van de Atlantikwall, de verdedigingslinie, die de Duitse bezetter zestig jaar geleden aanlegde om de monding van de Westerschelde en daarmee ook de haven van Antwerpen te beheersen. Langs de linie stond een aantal bunkers, waarin mitrailleurs en antitankgeschut stonden opgesteld. De meeste van die bunkers zijn na 1945 opgeruimd, maar bij Koudekerke staan er nog een paar grijs het landschap te domineren.

Ook opmerkelijk zijn de vliedbergen -langs het traject tussen Meliskerke en Domburg, bij Gapinge en op het laatste stukje voor Koudekerke- begroeide bulten van aarde, die soms een meter of tien hoog zijn. Ze zijn, blijkt uit archeologisch onderzoek, in de twaalfde en dertiende eeuw opgeworpen. Aanvankelijk dacht men dat ze ter bescherming tegen het water dienden. Nu wordt aangenomen dat de vliedberg als uitkijkpost fungeerde. Vanuit een bebouwing erop, soms een houten stellage, soms een stenen toren, kon de boer de wijde omtrek overzien en controleren.

Op de septemberdag dat we deze route fietsen hangt een wat somber wolkendek boven de akkers met bieten en uien -de zoetige geur van look prikkelt zo nu en dan de neusgaten- en overheerst de rust. Maar in de zomermaanden en tijdens zonnige weekeinden moet het heel anders zijn, want de bordjes met 'minicamping' zijn legio. Een kleine proef hiervan krijgen we op het traject tussen Domburg en Oostkapelle, waar het toeristisch naseizoen nog lang niet voorbij is. En anders herinnert het eenvormige vakantiedorp Buitenhof Domburg, aan de grens van de badplaats, er wel aan, want naast de woningen zijn opvallend veel Duitse nummerborden te bespeuren.

De Dorpenroute is een fietstocht die ver van de woelige wereld voert. Een pluspunt is dat zij heel goed geasfalteerd is en dus ook door scootmobielers is te rijden. Maar er zijn ook twee minpunten. De eerste: de bordjes van de ANWB, waarin de richting van de route staat aangegeven, zijn dikwijls onoverzichtelijk aangebracht. Dus het is met een haviksoog speuren. Soms zijn ze er gewoonweg niet, zoals bij Meliskerke en aan het eind bij de kapel van Sint Maarten in Hogeland en moet je maar op je logica afgaan. En aan de grens van Domburg geven ze de verkeerde richting aan, althans de route in het gidsje stemt niet overeen met die langs de weg. Je komt wel in Oostkapelle, maar niet volgens het boekje.

En minpunt twee: bij het café-restaurant in het centrum van Middelburg willen we de middag op z'n Zeeuws afsluiten met een portie mosselen. Gekookt of gebakken is mogelijk, geeft de kaart aan. Nee, die hebben we niet, reageert de bedienende jonge vrouw, wat lacherig. Geen mosselen in Zeeland? Foei!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden