Opinie

Een romanbrief uit 1941 als theatrale monoloog.

Te mooi voor woorden. Dat dacht actrice Catherine ten Bruggencate toen ze de brief las van een Oekraïense joodse moeder aan haar zoon. Daarin verhaalt de moeder over haar laatste dagen in het getto van Berdytsjiv. Het is 15 september 1941.

Te mooi voor woorden, omdat de brief huiveringwekkend 'simpel' is geformuleerd. Door de poëtische toonzetting waarschijnlijk niet authentiek-als-brief, maar in één oogopslag geloofwaardig.

De brief duikt 'uit het niets' op in de roman 'Leven en lot' van de joodse Sovjet-schrijver Vasilij Grossman (1905-1964). Als oorlogscorrespondent voor de legerkrant 'Rode ster' berichtte Grossman over de terugtrekking van het Rode Leger, de loopgraven van Stalingrad, de opmars tot in Berlijn. In Berdytsjiv ontdekt hij dat zijn moeder samen met 20.000 tot 30.000 andere joden daar door de Duitsers met hulp van de Oekraïense politie werden vermoord. In 'Leven en lot' (1960) trekt hij parallellen tussen de 'dodelijke uniformeringsdrift' van de twee totalitaire machten van de twintigste eeuw, wat hem op publicatieverbod komt te staan. Sovjet-ideoloog Soeslov zei hem: ,,De Sovjet-Unie is pas over twee- of driehonderd jaar toe aan dit boek.“

Op initiatief van het Russisch Cultureel Centrum Amsterdam speelt Ten Bruggencate 'De brief' als theatrale monoloog. Ze wordt geregisseerd door de Russische Nataliya Golofastova en krijgt steun van een Oostenrijkse videokunstenaar en een Amerikaanse geluidsarchitect.

Lang voor de première weet Ten Bruggencate nog niet hoe zij de monoloog gaat spelen. ,,Ingetogen? Ik weet niet goed wat mensen met 'ingetogen spel' bedoelen. Het zal summier worden, al was het alleen al om de taal die daar om vraagt. Terwijl het verschrikkelijke verhaal eigenlijk niet in woorden te vatten is.“

De Oekraïense moeder is arts, en wordt uit haar kliniek gezet op de dag dat de Duitsers haar stad binnenvallen. Joden zijn vanaf dat moment vogelvrij. Haarscherp en toch quasi-terloops vertelt zij hoe ze door de bezetters wordt beschimpt, en vooral door haar landgenoten wordt gehoond. ,,Goddank, met die jidden is het afgelopen“, hoort ze iemand op straat tegen haar buurvrouw zeggen. ,,En wat zie ik nu, juist mensen die roepen dat Rusland de joden moet zien kwijt te raken, vernederen zich voor de Duitsers, het zijn zielige lakeien die bereid zijn Rusland te verkopen voor dertig Duitse zilverlingen.“

Tussen hoop en wanhoop en zolang als dat duurde, gaat het leven in het getto verder. In haar functie als arts verzorgt de moeder haar medegevangenen, en geeft zij Franse les aan het van lieverlede opgerichte schoolklasje binnen de prikkeldraadafsperring.

De moeder noteert haar brief in opstandige berusting: ,,Als diegenen die het hebben over de rijkdom van joden en dat ze altijd wat achter de hand hebben voor als de nood aan de man komt, als die eens kwamen kijken in onze Oude stad. Nou, hij is er, de nood aan de man, dichterbij kan niet.“

Er sijpelen geruchten het getto binnen: de Russische troepen zijn tot de aanval overgegaan, Hitler heeft bevolen geen joden te doden, joden worden tegen Duitse krijgsgevangen geruild.

Maar de feiten spreken hun eigen taal: de Duitsers halen jongemannen uit het getto 'om aardappelen te rooien'. De briefschrijfster weet 'om welke aardappelen het gaat': het graven van massagraven.

Catherine ten Bruggencate vindt het ongekend hoe helder de moeder haar eigen lot beziet nadat die van de getto's van Warschau en Lodz hoort. ,,Toen ik daarover nadacht werd het mij volkomen duidelijk dat ze ons hier bij elkaar hebben gebracht, niet voor het behoud van de soort zoals wisenten in het reservaat van Belovezj, maar voor de slacht.“

De Oekraïense regisseur Golofastova woont al jaren in Nederland, dus kan Ten Bruggencate met haar in het Nederlands praten, en de klank van de Nederlandse woorden wegen. En overleggen hoe zij de hele en halve zinnen uit 'De brief' moet zeggen. Ondertussen leert de regisseur er dagelijks nieuwe Nederlandse woorden bij, zoals 'ravotten', en reageert dan verrast: 'Dat ga ik meteen aan mijn kinderen vertellen.'

Ten Bruggencate: ,,De moeder in het getto ziet steeds scherper wat haar te wachten staat, en toch houdt ze hoop, ze laat zich niet gek maken. Ze vindt het gruwelijk voor iedereen, en voor de jeugd het allerergst. Dat deed me denken aan een prachtige scène uit de film 'Au revoir les enfants' van Louis Malle. Op een jezuïetenschool krijgt een jongetje pianoles van een beeldschone juf. Van pianospelen komt niet veel terecht; hij heeft vooral oog voor de handen en de lipstick van de lerares. Dan komt er een nieuwe leerling, een ondergedoken joods jongetje. Die kán spelen. Dan is er opeens muziek! Het is een aangrijpende scène omdat je weet dat hij weggevoerd zal worden. Al dat talent, dat verloren gaat.“

,,Louis Malle had zijn hele leven het schuldgevoel van de overlevenden meegedragen, want hij was dat katholieke jongetje geweest.

En Grossman heeft de mogelijkheid zijn moeder tijdig uit Berdytsjiv naar Moskou te halen, voorbij laten gaan.“

'De brief' is een romanfragment. In werkelijkheid heeft de moeder haar zoon geen bericht meer kunnen sturen. Ze heeft geen letter geschreven. Ten Bruggencate: ,,In de voorstelling wórdt de moeder 'geschreven', door een zoon die het woordeloos en anoniem verdwijnen van zijn moeder niet goed kan verwerken. Zo probeert hij haar aan de vergetelheid te ontrukken. Een Russisch gezegde luidt: Je leeft zolang als je herinnerd wordt.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden