Een 'Ring' voor de eeuwigheid

De allerbeste opname van Wagners 'Der Ring des Nibelungen' komt niet - zoals je zou verwachten - uit Bayreuth, maar uit Milaan. De live-opnamen van de legendarische uitvoeringen in 1950 onder leiding van Wilhelm Furtwängler zijn onlangs spectaculair opgepoetst, waardoor het bijna lijkt alsof ze gisteren werden gemaakt. Een fonografisch wonder.

Vandaag begint op de Bayreuther Festspiele met de première van 'Das Rheingold' een nieuwe enscenering van Richard Wagners 'Der Ring des Nibelungen'. Er wordt reikhalzend naar deze nieuwe 'Ring' uitgekeken, niet in de laatste plaats omdat we dit jaar 'Wagner 200' vieren. De tweehonderdste geboortedag van de componist wordt wereldwijd herdacht met een onvoorstelbare stortvloed aan uitvoeringen van zijn opera's, waaruit eens te meer blijkt dat Wagners abjecte geschriften en persoonlijkheid de populariteit van zijn opera's geenszins schade doet - integendeel.

Maar van alle producties van 'Der Ring des Nibelungen', die megalomane constellatie van vier op elkaar volgende opera's, geldt die van Bayreuth op papier natuurlijk als de meest bijzondere. Daar, in Wagners eigen theater, wordt vaak geschiedenis geschreven. Of de nieuwe Bayreuth-'Ring' eenzelfde status zal krijgen als die van regisseur Patrice Chéreau en dirigent Pierre Boulez is afwachten. Het is zelfs zeer de vraag. Het Franse team was in 1976 gevraagd om een nieuwe enscenering op poten te zetten, in het jaar dat het precies honderd jaar geleden was dat de 'Ring' in wereldpremière was gegaan. Deze 'Jahrhundert-Ring' groeide na aanvankelijke weerzin van de Wagner-gemeente uit tot een legendarische productie, een wonder van vernieuwend, intelligent en verdiepend muziektheater.

Valse start
De Bayreuther 'Ring' van 2013 had een gigantisch valse start. Filmmaker Wim Wenders zou het mythische verhaal gaan regisseren. De decorontwerpen waren al in een vergevorderd stadium toen Wenders zich halverwege 2011 plotseling terugtrok, omdat hij het over bepaalde zaken niet eens kon worden met halfzussen Eva en Katharina Wagner, leidsters van de Festspiele. Die zaten met hun handen in het blonde haar en zagen de plannen voor opnieuw een legendarische 'Ring', bijna dertig jaar na die van Chéreau, in rook opgaan. Ze kwamen voor de vervanging van Wenders uit bij de in de operawereld vrijwel onbekende theaterregisseur Frank Castorf.

In Bayreuth moeten ze bij dit alles een soort van déjà vu hebben gehad. De vorige 'Ring' in Bayreuth was namelijk ook al een 'moetje'. In 2006 was de cyclus voorzien voor filmregisseur Lars von Trier, die zich na twee jaar voorbereiding in de zomer van 2004 terugtrok, vlak voordat met de bouw van het decor zou worden begonnen. Toen haalde de oude Duitse theaterschrijver Tankred Dorst de kanstanjes uit het vuur en leverde vooral een oersaaie 'Ring' af. Waarschijnlijk denken ze in Bayreuth in het vervolg wel twee keer na alvorens ze voor een nieuwe 'Ring' opnieuw een filmregisseur benaderen.

De nieuwe Castorf-'Ring' in Bayreuth, gedirigeerd door het jonge Russische talent Kirill Petrenko, zal waarschijnlijk ook weer 'vermarkt' worden middels dvd- en cd-uitgaven. En dat brengt ons in dit Wagnerjaar bij de vraag wat nu eigenlijk de allerbeste uitvoering van de 'Ring' op geluidsdragers is. Los van al die ingewikkelde of mislukte ensceneringen, puur afgaand op zang en muziek - wat is nou de 'Jahrhundert-Ring' op cd? Antwoord geven op die vraag lijkt schier onmogelijk, omdat je met cd-versies van de 'Ring' - live of in de studio opgenomen - vele meters planken in je kast kunt vullen.

Een groot deel van die opnamen komen uit Bayreuth, uit vervlogen historische tijden van voor de oorlog, maar vooral van daarna, toen het zogeheten 'Neu-Bayreuth' van start ging. Dat nieuwe Bayreuth werd geleid door Wagners kleinzonen Wieland en Wolfgang. Die begonnen in 1951 onder andere met een nieuwe 'Ring', geregisseerd door Wieland Wagner en gedirigeerd door Herbert von Karajan en Hans Knappertsbusch. Legendarische namen, maar het was een andere legendarische dirigent die één jaar eerder in de Scala van Milaan een reeks voorstellingen van de 'Ring' leidde die dankzij de live-opnames ervan wereldfaam zou verwerven.

De 'Ring' uit de Scala
Die dirigent was Wilhelm Furtwängler. Net als de hele Wagner-clan niet onomstreden, maar als artiest misschien alleen geëvenaard door zijn Italiaanse collega Arturo Toscanini. De drie cycli die hij in het voorjaar van 1950 in Milaan van 'Der Ring des Nibelungen' leidde, worden door een heel legertje van experts beschouwd als de allerbeste uitvoeringen ooit. Het grote probleem was dat de live-opnames, die van 4 maart tot 4 april werden gemaakt, abominabel slecht waren. Veel ruis, overheersende toneelgeluiden en amechtig hoestende Milanezen tijdens de wat langdradiger momenten.

Pas eind jaren '70 kwamen de opnamen beschikbaar, liefdeloos op elf boordevolle elpees gekwakt. Er zat geen enkele informatie bij en het geluid was ronduit verschrikkelijk. Iemand beschreef dat geluid ooit als of je de voorstelling hoorde door een toevallig van de haak liggende telefoon in de foyers van de Scala. En toch spraken de kenners die door dat alles heen konden luisteren van een muzikaal wonder. Als uitvoering te prefereren boven de beter klinkende 'Ring' die Furtwängler drie jaar later akte voor akte opnam in de studio's van de RAI in Rome. Sindsdien is die Scala-Ring op allerlei geluidsdragers uitgebracht, maar echt beter werd het geluid er nooit van. Totdat Andrew Rose van Pristine Audio zich er dit jaar over ontfermde. Het bedrijfje met geluidsfanatici en met liefde voor historische uitvoeringen ontwikkelde het 'XR-remastering system' waarmee allerlei ongewenste geluiden en ruis uit opnames kunnen worden gefilterd en waardoor het geluid enorm aan diepte en presence wint. Hoe het technisch in zijn werk gaat is terug te lezen op de website (www.pristineaudio.com). Daar kunnen ook de cd's besteld worden, of voor wie dat prefereert, de downloads.

En nu hebben we dus de beste 'Ring' ooit in een geluidskwaliteit die niemand voor mogelijk had gehouden. Furtwängler was in het theater, hard werkend in de orkestbak, altijd op zijn best. Veel beter en opwindender dan in studio-omstandigheden.

Deze Scala-Ring behoort met zijn totaalduur van 13 uur en 55 minuten tot de snelste in de discografie. Ruim een uur sneller dan Furtwänglers latere opname in de radiostudio van Rome. Die snellere tijd heeft deels te maken met de twee onbegrijpelijke coupures die Furtwängler in Milaan aanbracht. De eerste is in Wotans monoloog in de tweede akte van 'Die Walküre' en de andere in de ontmoeting tussen opa Wotan en kleinzoon Siegfried in de derde akte van 'Siegfried'. Maar die coupures - eigenlijk de enige smet op de uitvoering als geheel - dragen amper bij aan de 'tijdwinst'. Zo is bijvoorbeeld de tot op de laatste maat complete 'Götterdämmerung' een van de snelste uitvoeringen ooit.

Verbluffend
Het is bijna niet te vatten hoe goed het Orchestra del Teatro alla Scala voor Furtwängler speelt. Het orkest had als chef-dirigent toen weliswaar de grote Victor de Sabata maar was weinig vertrouwd met de muziek van Wagner. Furtwängler eiste veel repetities en kreeg die. En het resultaat is niet minder dan verbluffend. Warmbloedig, precies en onvergetelijk meeslepend. Zo'n opkomst van de reuzen in 'Das Rheingold' (schitterend komt de bastrombone hier uit) is spectaculair, net als even later de afdaling van Wotan en Loge naar Nibelheim. Op dit soort momenten (ook in de 'Walkürenritt' of het einde van 'Götterdämmerung') hoor je Furtwängler in al zijn glorie en hoor je wat voor fantastisch werk Rose met zijn remastering heeft geleverd.

We zijn in de Italiaanse Scala, maar Furtwängler nam uit Duitsland een stoet ervaren Wagnerzangers mee. Van hen is de Noorse Kirsten Flagstad, toen 54 jaar oud, de meest opvallende. Flagstad was vergroeid met de rol van Brünnhilde, maar buiten deze opname is er geen enkele waarop zij in die rol in een complete 'Ring' te horen is. En ook al laat ze af en toe een hoge c weg (slot 'Siegfried'), Flagstad is werkelijk fenomenaal in deze rol. Luister naar het 'Heil dir Sonne' en je hoort een marmeren kolom van geluid, volkomen egaal in de registers en van een verzengende schoonheid. Met Flagstad en Furtwängler kan de slotscène van 'Götterdämmerung' niet anders dan enig in zijn soort worden.

'Der Ring des Nibelungen' door Orkest van de Scala olv Wilhelm Furtwängler met o.a. Kirsten Flagstad, Ferdinand Frantz, Set Svanhom, Max Lorenz, Hilde Konetzni, Ludwig Weber en Elisabeth Höngen op 12 cd's of download te verkrijgen via www.pristineaudio.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden