Een Rietveld-huis klopt altijd en dat maakt je vanzelf blij

Sporen van Rietveld in Utrecht. Beeld Johan Nebbeling

Meubelmaker, grafisch ontwerper en architect Gerrit Thomas Rietveld (1888-1964) woonde en werkte zijn hele leven in Utrecht. Een fietstocht voert langs de sporen die hij daar achterliet.

Zijn grafsteen, op de algemene begraafplaats Soestbergen, is een grijze kei met korte inscriptie. Karig, voor een man die letterlijk het aanzien van de wereld veranderde. Maar aan de andere kant: die simpele steen is ook wel weer toepasselijk voor iemand die de begrippen eenvoud en helderheid nieuwe betekenis gaf.

Daarbij: Rietveld was een geboren Utrechter in een tijd vóór dat de massale invasie van vooral Brabanders en Limburgers het benepen provinciestadje zijn huidige bourgondische karakter gaf. In Utrecht was gewoon doen al gek genoeg. Rietveld, een van de grootste Nederlandse ontwerpers uit de vorige eeuw, moet iets van die mentaliteit hebben meegekregen.

Zijn eenvoudige geboortehuis staat er nog, aan de Ooftstraat 14 in de wijk Wittevrouwen. Vroeger een buurt voor de betere burgerij en ambachtslieden in goeden doen, nu een yuppenwijk waar zelfs de meest onooglijke halfsteens arbeiderswoninkjes voor tonnen van eigenaar wisselen. Rietveld groeide op in zo’n klein huisje, als zoon van een meubelmaker. Nu staan er gekleurde fietsen tegen de gevel en herinnert een ANWB-bordje aan de muur aan Rietveld.

Rietveld, die zijn hele leven in Utrecht woonde en werkte, is overal in de stad aanwezig, maar minder prominent dan je zou verwachten. Natuurlijk is er dat fascinerende Rietveld-Schröderhuis aan de Prins Hendriklaan uit 1924, dat hij bouwde voor zijn geliefde en beschermvrouwe Truus Schröder. Het huis geldt wereldwijd als hét architectonische hoogtepunt van De Stijl en prijkt op de Unesco Werelderfgoedlijst.

Naar andere sporen die Rietveld in Utrecht achterliet, moet je echt zoeken. Ze liggen wijdverspreid over de stad, vaak een beetje verborgen tussen andere bebouwing. Toch weet je, als je op een van zijn bouwwerken stuit, onmiddellijk: Rietveld! Wat dat is? Het transparante, de helderheid, de ruimte, het zonnige, het evenwicht. Een Rietveld-huis klopt altijd en dat maakt je vanzelf blij.

Chauffeurswoning

Veel van zijn ontwerpen verkeren niet meer in originele staat, maar zijn in de loop der jaren verbouwd, soms grondig. Dat geldt bijvoorbeeld voor de villa Huis Theissing uit 1958 in de chique Schildersbuurt langs de Kromme Rijn. Het was het eerste huis in Nederland dat is opgebouwd uit holle B2 betonblokken, want Rietveld experimenteerde graag met nieuwe bouwmaterialen. Maar het materiaal bleek niet zo duurzaam en in 1980 volgde een ingrijpende verbouwing en modernisering. Het huis kreeg daardoor een behoorlijk ander uiterlijk. En toch, kijk ernaar en constateer: Rietveld!

Ook aan de zogeheten ‘chauffeurswoning’ aan de Waldeck Pyrmontkade, die Rietveld in 1927 ontwierp voor de chauffeur van de familie Van der Vuurst de Vries, is nog maar weinig origineels. Het huis - een garage met daarboven een appartement - was grotendeels gebouwd met geprefabriceerde onderdelen, destijds ook een noviteit waarmee Rietveld - geheel in de stijl van Het Nieuwe Bouwen - graag experimenteerde.

Op basis van geprefabriceerde betonplaten en een staalskelet werd de woning in drie weken opgetrokken. Maar het huis kreeg al snel last van lekkages, waarna een ingrijpende verbouwing volgde, in 1996 nog eens dunnetjes overgedaan door een nieuwe eigenaar. Die veranderde de indeling en de constructie van het huis, maar gaf het wel zijn originele aanblik terug. Tussen de traditionele herenhuizen springt het nadrukkelijk in het oog.

Het rijtje van vier woningen aan de Robert Schumannstraat in de wijk Oog in Al is even- eens 100 procent Rietveld. Hoewel ook hier de modernisering heeft toegeslagen, verkeren de lichte, witte huizen nog in behoorlijk originele staat. Tussen de omliggende traditionele woningen, waarvan de meeste later zijn gebouwd, toont dit rijtje monumenten hoe ver de Utrechtse architect zijn tijd vooruit was.

Beeld Johan Nebbeling

Gewone man

Rietveld ontwierp niet alleen voor de maatschappelijke bovenlaag, maar ook voor ‘de gewone man’. Zo was hij betrokken bij het ontwerp voor de nieuwe wijken Tolsteeg en Hoograven begin jaren vijftig en tekende hij voor enkele flatgebouwen en etagewoningen. De twee flats van vier verdiepingen aan de Toermalijnlaan zijn in de loop der tijd veel van hun originele Rietveld-elementen kwijtgeraakt, maar in de opzet is zijn hand nog zichtbaar.

Veel glas, repeterende raampartijen, bovenlichten van matglas (zodat de bewoners geen door Rietveld verfoeide vitrages hoefden op te hangen) en inpandige balkons. Daar konden de bewoners hun was drogen, zodat de aanblik van de flats niet werd verstoord door waslijnen met wapperende was. Ietwat dwingend was Rietveld wel.

Even verderop ligt de Robijnhof, een hofje omsloten door blokjes benedenwoningen, maisonnettes, etagewoningen en eengezinswoningen. In het midden een speeltuintje met pierenbad. Alle woningen zijn op het hofje gericht, hebben hetzelfde basispatroon en zijn zo geplaatst dat ze optimaal licht ontvangen. Het is een plekje waarvan je je goed kunt voorstellen hoe prettig het er voor de toenmalige bewoners - vaak afkomstig uit kleine donkere woningen in de bedompte binnenstad - moet zijn geweest. De vaders aan het werk, de moeders aan het huishouden en de kinderschare spelend in het pierenbad. Een idylle uit de jaren vijftig.

In latere tijden voldeden de woningen niet meer aan de moderne wooneisen en enkele jaren geleden zijn ze ingrijpend gemoderniseerd. Een huis is in originele staat gehouden en dient als ‘museumwoning’.

Onveranderd spelen kinderen in de speeltuin onder het wakend oog van hun moeders. Daarin is de idylle nog levend, ongeacht het feit dat de meeste moeders er nu een hoofddoek dragen.

Fietsroute

In het kader van het Jaar van De Stijl besteedt het Centraal Museum in Utrecht via diverse exposities en activiteiten aandacht aan Rietveld. De cultuurhistorische fietstocht ‘Rietveld in Utrecht’ past binnen die activiteiten. De fietstocht is ongeveer 20 kilometer lang en voert niet alleen langs Rietveld-panden, maar ook langs zijn geboortehuis, werkplaats en latere woonhuis. De bijbehorende gids, een (her)uitgave uit 2013 van uitgeverij Matrijs, kost € 9,95 en is onder meer verkrijgbaar bij het Centraal Museum aan de Agnietenstraat 1 in Utrecht. Voor wie 20 kilometer fietsen te ver vindt: er is een (kortere) wandelroute beschikbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden