Een requiem voor een wegkwijnend medium

Zolang kranten bestaan, hebben kunstenaars erop gereageerd. De tentoonstelling 'Art & Press' in Berlijn toont een fascinerend overzicht van de vele confrontaties tussen kunst en krant. Maar hoe actueel zijn die werken nog in het licht van de nieuwe media?

Kunst en krant meer wezensvreemd kunnen twee media niet zijn. Kranten zijn vluchtige informatiedragers, zonder geheugen. Ze vinden elke dag een nieuwe wereld uit, vol strijd en emoties, geweld en dood. De volgende dag is die wereld alweer verdwenen en moet de krant een nieuwe scheppen uit de brokstukken van de wereld van gisteren en de conflicten en rampen van de nieuwe dag.

Kunst doet het tegenovergestelde. Uit alles wat vluchtig en vergankelijk is, kiest ze een schijnbaar willekeurig element en verleent dat een duurzaamheid en intensiteit die het moment ver overstijgt. Kunst zoekt het blijvende in het verdwijnende. Dat wordt nergens zo duidelijk als in kunstwerken die krantenberichten tot uitgangspunt kiezen. Ineens openbaart een bericht, een foto een emotionele kracht die geen krantenlezer zal hebben opgemerkt.

De tentoonstelling 'Art & Press' in Berlijn levert daar meteen bij binnenkomst een overtuigend voorbeeld van. We zien twee rijen van vier portretten van jonge vrouwen boven elkaar. De vrouwen onderscheiden zich nauwelijks van elkaar. Min of meer dezelfde donkere kapsels, min of meer dezelfde pose, en allemaal dezelfde gezichtsuitdrukking, neutraal als op een pasfoto maar tegelijk nogal geforceerd, alsof ze ergens bang voor zijn.

De Duitse schilder Gerhard Richter haalde de foto's uit een Amerikaanse krant uit de jaren zestig, schilderde ze op groot formaat na en maakte er met zijn veegtechniek spookachtige portretten van.

De vrouwen zijn acht verpleegsters in opleiding die het slachtoffer werden van een seriemoordenaar. Ooit waren ze het nieuws van de dag, al spoedig weer vergeten. Dankzij Richter overleven hun angstige blikken en vertrokken monden het omslaan van de pagina.

Er zijn meer van zulke kunstwerken op Art & Press te zien, kunstwerken die berichten of foto's uit de maalstroom van het nieuws vissen en tot een tweede blik dwingen, een blik die de amechtige krant de nieuwsconsument niet gunt. Bijvoorbeeld de tekeningen van de Nederlander Marcel van Eeden, uitsneden uit oude krantenfoto's die hij van nieuwe, dramatische bijschriften voorziet, waardoor onverwachte verhalen ontstaan.

Op vergelijkbare manier gingen ook kunstenaars als Christian Boltanski, Marlene Dumas, Thomas Ruff, Julian Schnabel en Luc Tuymans te werk, en niet te vergeten de pionier op dit gebied: Andy Warhol. Van hen allemaal is werk op de tentoonstelling te zien. Het stilzetten van het nieuws, het ontactualiseren, vervreemden en transformeren ervan, het blijkt een gewild procédé in de naoorlogse kunst.

Daarnaast zijn er op de tentoonstelling ook kunstwerken te zien die niet zozeer de inhoud van het nieuws tot thema nemen maar de krant als ding, als materiaal, als product. De tentoonstelling ligt vol met stapels kranten waarmee verschillende kunstenaars op een symbolische manier de gespannen verhouding tussen nieuws en werkelijkheid aan de orde stellen. Van alle kunstwerken die Art & Press toont, hebben zij de minste zeggingskracht.

Veel spannender zijn de kunstwerken die de voorpagina's van kranten op de korrel nemen. Voorpagina's zijn de verleiders van de krant, de pagina's met de sterkste boodschappen en de krachtigste emotionele prikkels. Een van de hoogtepunten is de zaal waarin acht stukken van Gilbert & George hangen, die ieder een prikkelwoord uit de sensatiepers in tientallen varianten toont: 'Moord!', 'Verkrachting!', 'Schietpartij', 'Verwoestende brand!'

Spannend is ook het werk van de Poolse kunstenares Aleksandra Mir, die in een New Yorkse galerie de actuele voorpagina's van boulevardbladen op groot formaat natekende en ze daarmee een onvermoede poëzie verleende. Het leukste werk in dit genre is dat van de Iraanse kunstenaar Farhad Moshiri, die covers van in Iran verkochte glossy's als tapijtjes liet knopen en er een kiosk mee bekleedde. Waar de censuur toesloeg zitten gaten in de tapijtjes.

De enorme variatie in artistieke commentaren op het krantenwezen is een fenomeen van na de Tweede Wereldoorlog en weerspiegelt de opkomst en afwisseling van nieuwe stromingen in de kunst. In vroeger tijden speelde de krant een heel andere rol in de beeldende kunst. In een aparte afdeling van de tentoonstelling, op de galerij op de eerste verdieping die de overdekte binnenhof omsluit, zijn voorbeelden uit die voorgeschiedenis te zien.

Tegelijk met haar opkomst als massamedium duikt de krant in de schilderkunst op. In de tweede helft van de negentiende eeuw beginnen schilders als Cézanne, Renoir en Degas krantenlezers af te beelden. Gemoedelijke doeken lijken het, maar ze bevatten politiek explosief materiaal. Cézanne laat zijn vader op een doek uit 1866 L'Événement lezen, een republikeinse krant in monarchale tijden met bovendien een dwarse opvatting over kunst.

Begin twintigste eeuw begonnen Picasso, Hausmann en Braque knipsels uit kranten in hun schilderijen te verwerken. Met hen begint de traditie van kunstwerken die het fenomeen krant becommentariëren. In het interbellum werden die commentaren allengs politieker. Zoals in de collage van de Duitser John Heartfield, die Hitler met geheven hand toont terwijl een dikke kapitalist daar geld in stopt.

Die oudere werken laat de tentoonstelling niet in het origineel zien. Ze zijn te zien op iPads en met een veeg van de vinger kan de bezoeker zich nader over het betreffende werk informeren.

De inzet van die iPads doet de bezoeker tegelijk beseffen dat er toch iets vreemds is aan de tentoonstelling. Waar zijn de nieuwe media? Die spelen immers in de hedendaagse journalistiek een onmisbare rol en definiëren nieuws heel anders dan kranten.

Tentoonstelling noch catalogus wijden ook maar één woord aan de nieuwe media. Terwijl zowel in de oude als de nieuwe media krantenexperts, informatiedeskundigen, futurologen en filosofen voortdurend speculeren over de vraag of de krant nog wel toekomst heeft, doen de makers van Art & Press alsof er niets aan de hand is, alsof de krant nog steeds de absolute maatstaf is voor alles wat met nieuws te maken heeft.

Merkwaardig genoeg is het meest archaïsche kunstwerk dat op de tentoonstelling te zien is, tegelijk het enige kunstwerk dat de beschouwer met de neus op de vergankelijkheid van het medium drukt. Wie over de balustrade van de galerij met iPads kijkt, ziet beneden op de binnenhof een spectaculaire installatie die de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer speciaal voor de tentoonstelling in elkaar zette.

'De letters' heet het kunstwerk, dat ver terugreikt in de geschiedenis van het gedrukte woord en er tegelijk de ondergang van aankondigt. Het bestaat uit drie antieke druk- en zetmachines, waaruit gigantische zonnebloemen groeien en filmrollen met nieuwsbeelden tevoorschijn komen. Alles is met een ijzerkleurige substantie bedekt, wat het geheel een mythisch aura verleent. Uit het oude, de machines, groeit op organische wijze het nieuwe, de zonnebloemen.

Natuurlijk ademt de installatie - hoe kan het ook anders bij een mythomaan als Kiefer - ook treurnis om het verlies van wat ooit was. Het nieuwe, dat in de zaden van de zonnebloemen besloten ligt, blijft duister. En ook het flankerende doek met zinsneden uit een gedicht van Paul Celan, ademt meer nostalgie dan hoop op een nieuwe toekomst. Kiefers spectaculaire installatie lijkt vooral een requiem voor het gedrukte woord.

Die sfeer slaat terug op de hele tentoonstelling. Hoe prachtig de meeste kunstwerken op zichzelf ook zijn, tezamen doen ze gedateerd aan. De tentoonstelling is een terugblik op hoe het was toen kranten de belangrijkste nieuwsverspreiders waren. De kunstwerken ontrafelen de geheimen van het medium, laten de spanningen zien tussen waarheid en werkelijkheid, en onthullen de mechanismen van verleiding, vertekening, selectie en censuur.

Maar wat nieuws is, wordt al lang niet meer alleen door kranten gedefinieerd. Daarin spelen de nieuwe media inmiddels een beslissende rol. Met hun eigen, nieuwe manieren van verleiding, vertekening, selectie en censuur.

Met dank aan schrijver, journalist en kunstliefhebber Tanja Dückers.

Krant, kunst en kapitaal
De tentoonstelling Art & Press imponeert met meer dan vijftig kunstenaars van internationale naam en faam. De curatoren uit Bonn hebben er iets moois van gemaakt, maar de tentoonstelling is vooral een prestigeproject van de energiegrootmacht RWE en het boulevardblad Bild.

Bild wijdt dezer weken regelmatig een pagina in de krant aan een van de kunstwerken en toont op haar website filmjes over de 'making of'. Art & Press is tot 24 juni te zien in de Martin-Gropius-Bau te Berlijn.

Voor meer informatie: www.artandpress.de.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden