Een rendierhoeder neemt het op tegen de Noorse staat

Jovsset Ante Sara met zijn kudde. Beeld Hollandse Hoogte / The New York Times Syndication

Jovsset Ante Sara moet van de Noorse overheid een groot deel van zijn rendieren slachten. Maar hij laat het er niet bij zitten.  

In een van de noordelijkste gemeenten van Noorwegen laat de zon, na de maanden durende poolnacht, sinds een kleine twee weken haar gezicht weer zien. Het is 1 februari 2016 en het langverwachte licht stelt de bevolking van Tana, of Deatnu in het Noord-Samisch, bloot aan een opmerkelijk tafereel.

Voor het gerechtsgebouw van Tana liggen op een deken van sneeuw zo’n tweehonderd rendierkoppen, zorgvuldig opgestapeld, met op de top een Noorse vlag. Ze vormen een artistieke referentie aan de beroemde foto Pile o’ Bones uit het Amerikaanse South Carolina van eind negentiende eeuw. Hierop verzinnebeeldt een torenhoge stapel dierenschedels de systematische slacht van buffels door de pioniers.

In de districtsrechtbank van de provincie Finnmark komt de zaak van de jonge rendierhoeder Jovsset Ante Sara – een twintiger nog – voor. De Noorse autoriteiten hebben in 2013 bedongen dat Sara, en 230 andere rendierhoeders, zo’n 40 procent van hun kuddes moeten ruimen. De druk op het graasland is te groot, meent het ministerie van landbouw, en het is in het belang van zowel het milieu als de Sami dat de rendierpopulatie slinkt. Sara mag nog maar maximaal 75 dieren bezitten. 

100 dieren

Maar in deze contreien weet iedereen dat je jezelf onmogelijk kunt onderhouden met minder dan honderd rendieren. De gedwongen slachting zou het einde betekenen, niet alleen van Sara’s inkomstenbron en levenswijze, maar ook van die van zijn ouders, grootouders en overgrootouders. Sara kent geen ander leven, zegt hij. En hij wil geen ander leven.

Sara behoort tot de Sami, de oorspronkelijke bevolking van wat de niet-Sami Lapland plegen te noemen en wat ze zelf aanduiden met Sápmi: het land van weidse vlaktes, bossen, bergen en meren, in Noord-Europa en in een hapje van West-Rusland. Dit onherbergzame gebied rond de poolcirkel wordt al millennia door dit inheemse volk bewoond. Van oudsher zijn rendieren er een belangrijke bron van inkomsten (vlees en huiden leveren geld op) en voor ongeveer een op de tien Sami zijn de dieren nog steeds onontbeerlijk voor hun levensonderhoud.

Zoals voor Sara, die net als vele moderne rendierhoeders een semi-nomadisch leven leidt. Soms, vertelt zijn zus Máret Ánne Sara, is hij een paar dagen in zijn geboorteplaats Kautokeino, een van de Sami-bolwerken in Noors Sápmi, om zijn etensvoorraad aan te vullen of brandstof te kopen voor zijn sneeuwscooter. Maar de rest van de tijd is hij bij zijn dieren – ook nu is hij op pad, en niet te bereiken. Op dit moment migreren hij en zijn dieren naar het wintergraasland in de fjäll, het ruige, uitgestrekte berglandschap. In het voorjaar maken ze de tocht van 250 kilometer terug naar de kust. 

Hooggerechtshof

Tenminste: als zijn kudde het voorjaar nog haalt. Want Sara is een krappe drie jaar en drie rechtszaken verder. Hij won de eerste, die in Tana, op grond van het eigendomsrecht. De staat ging in hoger beroep. Hij won de tweede, een jaar later in Tromsø, dit keer op grond van een internationaal convenant, namelijk het recht op de uitoefening van een minderheidscultuur. De staat ging, wederom, in beroep. Uiteindelijk verloor Sara zijn zaak bij het hooggerechtshof in Oslo. Daar valt het oordeel: de rendierruiming dient het belang van zowel de Sami-gemeenschap als het milieu. Sara’s dieren moeten voor eind 2018 zijn geslacht.

“Wezenlijk zeggen die Noorse rechters: laat jullie welzijn aan ons over, wij weten beter wat goed voor jullie is”, zegt jurist Jon Petter Gintal die verbonden is aan de Samediggi, het Noorse Sami-parlement. “Zo’n oordeel slingert ons terug naar de koloniale tijd.” Bij de districtsrechtbank in Tana werken een paar rechters met een Sami-achtergrond en de rest heeft op z’n minst een basisbegrip van hun erfgoed, hun levenswijzen en gewoonterecht. “Maar bij de rechtbanken op het hoogste niveau ontbreken die kennis en vertegenwoordiging.”

De president van het Samiparlement Aili Keskitalo heeft nog een appèl gedaan op de regering om op zijn minst de jonge rendierhoeders met nog kleine kuddes vrij te waren - ze weet immers dat dit beleid voor hen de nekslag is. Maar tevergeefs.

Rendiermos

Culturele ongevoeligheid is nog een ding, zegt hoogleraar geografie aan de Noorse universiteit voor milieu- en biowetenschappen Tor Benjaminsen. “Maar het ecologische argument dat het parlement aandraagt, namelijk de geleidelijke afname van rendiermos en de gewichtsafname van de rendieren, is eenvoudigweg onwaar.”

Vanaf vijftig onderzoeksstations houden wetenschappers deze ontwikkelingen bij. De lichen, het rendiermos, is sinds de jaren negentig in volume en verspreiding toegenomen, een enkele lokale variatie daargelaten. Het gewicht van de rendieren is al decennia stabiel, met alleen een korte toe- en afname begin jaren 2000. Benjaminsen: “Het ministerie van landbouw kiest ervoor om juist de cijfers over deze periode uit te lichten.”

Hoogleraar culturele wetenschappen Ivar Bjørklund, aan de Arctische Universiteit van Noorwegen noemt het beleid ronduit hypocriet. “Terwijl de regering beweert dat de Sami de natuur vernielen, kaapt de staat steeds grotere lappen graasland weg voor industriële exploitatie: kopermijnen, wegen, energiecentrales, stuwdammen, noem maar op.”

Sara heeft de zaak voorgelegd aan de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties, maar het Noorse parlement heeft verklaard het oordeel van het internationale orgaan niet af te wachten. Een principezaak, zegt het ministerie; andere rendierhoeders hebben al lang geleden aan de gedwongen slachting voldaan.

Noorwegen presenteert zichzelf graag als een groot voorvechter van de internationale rechten van de mens”, zegt Keskitalo. “Het verplicht andere landen zich aan deze conventies te houden, maar als het Noorwegen zelf slecht uitkomt, slaat het die afspraken in de wind.”

Lees ook:

Lekker! Gerookt rendierhart

De Kerstman en de Sami (de Lappen) kunnen niet zonder: het rendier. Veelzijdig inzetbaar en het ultieme scharrelvee. Bindmiddel ook van de Sami-cultuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden