Een rechterlijke dwaling?

Een controversieel vonnis van het Joegoslaviëtribunaal leidt tot verbazing, woede en vooral veel vragen.

Dit is een klap in het gezicht van alle mensen die het werk van het tribunaal hebben gesteund", zegt Jasmina Lazovic van het Jeugdinitiatief voor Mensenrechten in Belgrado. Het is een week na de vrijspraak van de Servische nationalistische agitator Vojislav Seselj voor misdaden tegen de menselijkheid en haatzaaien. De klap dreunt nog steeds na.

Het gaat dan niet zozeer om de vrijspraak zelf, maar vooral de manier waarop. Een reeks zekerheden uit twintig jaar jurisprudentie is in één vonnis overboord gezet. Het vonnis stelt dat Seselj als prominent politicus niet aansprakelijk kan worden gesteld voor misdaden die uit naam van zijn politieke doelen werden gepleegd. Bovendien acht het een systematische campagne van etnische zuivering tijdens de oorlog niet bewezen, ondanks vele eerdere vonnissen die het tegenovergestelde zeggen.

De consequenties daarvan zullen pas duidelijk worden in het hoger beroep dat de aanklager in ongekend scherpe bewoordingen heeft aangetekend. Het kan jaren duren voor een nieuwe uitspraak wordt gedaan.

Tot die tijd is er twijfel, en dat is voor een instantie als het Joegoslaviëtribunaal een wezenlijk probleem. Het tribunaal is trots op zijn bijdrage aan het vaststellen van feiten over de oorlogen in voormalig Joegoslavië tijdens de jaren negentig: door ontkenning van misdaden te bestrijden en revisionisme te voorkomen is dat een basis waarop andere inititiatieven voor gerechtigheid kunnen worden gebouwd, stelt het tribunaal.

Die bewering wordt van harte ondersteund door mensenrechtenactivisten in voormalig Joegoslavië, de mensen die werken aan die andere initiatieven. Geregeld hebben zij fikse kritiek op het tribunaal, zoals na een dramatische ommezwaai in 2012. Toen werd de Kroatische generaal Gotovina na een aanvankelijke veroordeling wegens deportatie van Servische Kroaten in hoger beroep plots vrijgesproken.

Maar over het algemeen zijn de vonnissen van het Joegoslaviëtribunaal een baken voor progressieve Kroaten, Serviërs of Bosniërs die over de nationale schutting heen willen kijken en proberen de verschillende versies van de geschiedenis bijeen te brengen.

Dat baken is na de uitspraak tegen Seselj een stuk minder helder. "Dit vonnis is een poging om het verleden te veranderen", zegt Natasa Kandic van Recom, een lobby die door heel voormalig Joegoslavië ijvert voor een basale consensus over de feiten van de oorlog. "De boodschap van de rechters aan ons allen is dat wij nooit hebben begrepen wat er echt is gebeurd."

"Dit is zeker een stap terug", zegt ook Mario Mazic. Hij werkt aan een project - Bring your own history - om jongeren uit de landen van voormalig Joegoslavië bijeen te brengen voor discussie over de oorlog. "Maar het betekent niet dat de feiten nu anders liggen. Daar is dit vonnis in deze ene zaak te beperkt voor, en ik verwacht ook dat het in hoger beroep wordt vernietigd. Iedere instantie maakt fouten, en dit is daar een heel duidelijk voorbeeld van."

Extreem dun

Het is verleidelijk om de uitspraak van 100 pagina's - extreem dun vergeleken met andere zaken - af te doen als een zomeravondvonnis. Toch is hier wel degelijk lang op gestudeerd. De rechtszaak duurde meer dan acht jaar. De voorzitter van de rechtbank, rechter Jean-Claude Antonetti, was er al die tijd bij. Zijn collega Mandiaye Niang schoof weliswaar pas in een laat stadium aan, maar ook hij nam ruim twee jaar de tijd om zich in het dossier in te lezen. Je mag toch aannemen dat dat voldoende tijd is voor een afgewogen oordeel.

Maar juist dat is wat veel mensen betwijfelen. "Rechter Antonetti toont aan dat hij de materie niet heeft begrepen", zegt Kandic nog steeds enigszins verbijsterd. "Hij heeft een vergissing begaan." Marko Milanovic, docent internationaal recht en een vooraanstaand blogger, doet daar een schepje bovenop: "Het beste woord dat ik voor Antonetti heb is dilettant", zegt hij. "En hij is monumentaal incompetent."

Nog scherper is de kritiek van Flavia Lattanzi, het derde lid van de rechtbank. Zij was het in op-één-na alle beslissingen volstrekt met haar collega's oneens, maar werd overstemd. Zelfs over een feitenoverzicht van wat aan de oorlog vooraf ging konden ze het niet eens worden.

Na acht jaar fulltime met de zaak bezig te zijn geweest moet het voor Lattanzi een zeer frustrerende ervaring zijn geweest om zo structureel genegeerd te worden. Haar vurige kritiek op het vonnis geeft een inkijkje. Ze stoort zich aan het gebrek aan argumenten, en in sommige gevallen de complete afwezigheid daarvan, waarmee haar collega's Niang en Antonetti haar visie, die vaak in lijn was met eerdere vonnissen, naast zich neerlegden.

Twijfel

"Het is niet bewezen dat er systematische aanvallen zijn gepleegd op de niet-Servische bevolking van Bosnië en Kroatië in de eerste jaren van de oorlog", stelt het vonnis. Alleen al die zin trekt alles dat we menen te weten over de oorlogen in voormalig Joegoslavië in twijfel. In juridische zin betekent het dat er geen misdaden tegen de menselijkheid kunnen zijn gepleegd, want daarvoor moeten misdaden systematisch zijn begaan.

Het betekent ook dat Seselj als prominent leider van de Servische nationalisten volgens dit vonnis niet kan worden beticht van een vooropgezet plan om die systematische aanvallen te plegen, een politiek die bekend is geworden als etnische zuivering. De rechters zijn in deze zaak niet eens overtuigd dat etnische zuivering wel bestond, al benadrukken de rechters dat ze niet in twijfel trekken dat er misdaden zijn begaan.

Daar wijst mensenrechteactiviste Jasmina Lazovic dan ook op. "Zelfs dit problematische vonnis legt vast dat er misdaden zijn gepleegd. Als dat niet door Seselj was, dan is de vraag door wie wel?" Het is een vraag die niet aan het brede publiek besteed is. Mensen in de hele regio zijn gewend geraakt aan een mentaliteit waarbij een veroordeling van 'hun mensen' voor het tribunaal als verlies wordt ervaren, en een vrijspraak als winst.

Het vonnis is dan ook koren op de molen van nationalisten die geloven in een eenzijdig beeld van de oorlogen van de jaren negentig. In eerste instantie natuurlijk in Seselj's Servië, waar bijvoorbeeld de veroordelingen van het Joegoslaviëtribunaal wegens genocide in Srebrenica nog volop ter discussie staan. Maar ook in Kroatië, waar velen de uitspraken van het tribunaal zien als een strijd om de nationale eer. De vrijspraak van de Kroatische generaal Gotovina werd er groots gevierd, die van de Serviër Seselj werd door de premier als een schande betiteld.

Het vonnis speelt in op die sentimenten, maar het effect moet ook niet worden overdreven. Een reeks uitspraken van het tribunaal in de afgelopen twintig jaar die nationalisten onwelgevallig was heeft immers weinig gedaan om hen van gedachten te laten veranderen. Het valt te bezien of het tegenovergestelde effect nu zoveel sterker zal zijn, zeker nu dit vonnis een grote kans maakt om in hoger beroep te worden vernietigd.

Eigen visie

"Op de lange termijn kan het de meeste mensen in de regio niet schelen wat het tribunaal zegt", denkt Milanovic. "Ze zullen hooguit eventjes geïnteresseerd zijn wanneer het hun eigen visie bevestigt. Dat is met dit vonnis het geval."

"Dit vonnis moedigt relativisten aan alle kanten aan", zegt ook Mazic, zelf een Kroaat. "Ik hoor in Kroatië al mensen zeggen dat nu het tribunaal er niet uit kan komen, we zelf de geschiedenis van de oorlog moeten schrijven. En dat is ook zo, alleen op een totaal andere manier dan relativisten voor zich zien. We moeten de dialoog aangaan met mensen die aan de andere kant stonden. Dat gebeurt nu niet. Dat is ook waar Bring your own history over gaat."

"Ik zie dit vooral als een wake-up call. We verwachten van het tribunaal dat het gerechtigheid brengt, de feiten vaststelt en ons allemaal verzoent. Dat kan het niet. Dat moeten we zelf doen."

Vojislav Seselj in 1991 in de Kroatische stad Knin, destijds een bastion van lokale Servische opstandelingen.

Seselj op de dag van de uitspraak.

Alleen in het Frans

Behalve met de inhoud, is het voor mensen in voormalig Joegoslavië ook worstelen met de taal van het vonnis in de zaak Seselj. De vrijspraak door de Franstalige rechters Niang en Antonetti is geheel in het Frans en vertalingen zijn een week na de uitspraak nog niet beschikbaar. Die taal zijn slechts weinigen in de regio machtig. Aan een vertaling wordt wel hard gewerkt, zegt het tribunaal.

'Humanitair transport'

Eén van de meest besproken bevindingen in het vonnis gaat over de politiek van Seseljs paramilitairen om de niet-Servische bevolking van grondgebied dat werd geclaimd voor Groter-Servië naar andere lokaties te brengen. Tot nu toe werd dit altijd gezien als een teken van etnische zuivering, maar de rechters in de zaak Seselj konden de mogelijkheid niet uitsluiten dat dit juist een humanitair transport was om burgers weg te brengen uit gebieden waar ze zich niet langer veilig voelden, zoals Seselj ter verdediging had aangevoerd. Voorafgaande oproepen van Seselj om Bosnië te zuiveren van de heidenen konden niet in verband worden gebracht met dat 'gevoel van onveiligheid'. Het kan immers bedoeld zijn om de troepen een hart onder de riem te steken, stellen rechters Antonetti en Niang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden