Een ramp komt nooit alleen

Als een paar crises samenvallen, wordt het eng. Ga mee terug naar 1177 v. Chr.

Misschien kwamen ze uit Sardinië of Sicilië, maar Cyprus of de Egeïsche eilanden zou evengoed kunnen. Waren het woeste, nietsontziende strijders die plunderend rondtrokken? Veel weten we niet van de 'Zeevolken' die zich in de twaalfde eeuw voor Christus aan de randen van de Middellandse Zee vestigden. Zeker is dat niemand hun weerstand kon bieden.

Van Griekenland tot Mesopotamië stortten de oude beschavingen uit de Bronstijd ineen. Myceners, Kanaänieten, Hittieten, Assyriërs en Babyloniërs, ze hadden allemaal het nakijken. De Egyptische farao Ramses III hield nog het langst stand. In 1177 v. Chr. wist hij de Zeevolken nog buiten de deur te houden. Maar zijn rijk was door die strijd zo verzwakt dat het ook ten dode was opgeschreven.

In zijn boek '1177 v. Chr. Het einde van de beschaving' onderzoekt de Amerikaanse archeoloog Eric H. Cline de oorzaken van al deze rampspoed. Hij ziet gelijkenissen met de huidige brandhaarden en spanningen in dezelfde regio, maar dat gaat wel erg ver.

Met gevoel voor overdrijving stelt Cline zich ten doel een detective en een toneelstuk te schrijven over de vraag wat destijds de diepere oorzaken waren van de teloorgang van de civilisatie. Maar Cline is niet de nieuwe Sherlock Holmes en een theaterstuk is zijn boek evenmin. In plaats daarvan is het een wetenschappelijke studie. Een hele goede, dat wel.

De Zeevolken gaven volgens Cline alleen het laatste zetje richting ondergang. Overtuigend geeft hij een beeld van de manier waarop die oude beschavingen in de eeuwen daarvoor nog floreerden en aan elkaar waren gelinkt. Er bestond een levendige handel.

Cline geeft een rist aan prachtige inkijkjes in hoe die internationale economie er drieduizend jaar geleden uitzag. Hij citeert uit brieven die koningen en farao's elkaar stuurden. Hoewel ze dikwijls geen verwanten waren, noemden ze elkaar vaak 'broer', 'vader' of 'zoon', waardoor de ontvanger er nog eens op werd gewezen hoe goed de betrekkingen waren.

Ondertussen doceert Cline over de bronnen waarop hij zich baseert: archeologische vondsten, inscripties en kleitabletten; en hij vertelt hoe je bij opgravingen kunt achterhalen of een stad door een oorlog of een natuurramp is verwoest.

Meer dan eens trekt Cline parallellen tussen de Bronstijd en de periode waarin wij leven: in beide gevallen is sprake van economieën die onderling sterk met elkaar zijn verbonden, een klimaat dat verandert, moorden en aanslagen. We kunnen daar nog heel wat lessen uit trekken, zo meent hij. Maar zijn vergelijkingen komen wat geforceerd over.

Als de Hittieten in 1250 v. Chr. hun eigen onderdanen in toom proberen te houden, terwijl de Myceners olie op het vuur gooien, moet Cline denken aan de steun van Iran aan Hezbollah in Libanon. Een paar bladzijden eerder heeft hij dan al een overeenkomst gesignaleerd tussen de oorlog om Troje en de Eerste Wereldoorlog. Beide conflicten begonnen door één persoon, de beminde Helena en de vermoorde Franz Ferdinand. Zo lusten we er nog wel een paar.

Beter is Cline op dreef als hij zich richt op de vraag waardoor die oude beschavingen te gronde zijn gegaan.

Waren het aardbevingen? Nee, die waren er wel, maar niet van een kaliber dat ze een complete beschaving konden wegvagen. Klimaatverandering dan? Dat kan niet de enige oorzaak zijn, droogte kwam wel vaker voor. In binnenlandse onrust zit het hem ook niet. Er is geen bewijs dat zich veel opstanden voordeden.

Cline zoekt het in een combinatie van al deze aspecten. Samen konden ze ervoor zorgen dat een samenleving ineenstortte. En doordat de economieën zo met elkaar waren verweven, kon de crisis bij de één leiden tot een crisis bij de ander.

Cline waarschuwt voor een herhaling. In de geglobaliseerde wereld van vandaag de dag zou zo'n kettingreactie tot een even grote ramp kunnen leiden.

Eric H. Cline: 1177 v. Chr. Het einde van de beschaving. (1177 B.C. The Year Civilization Collapsed) vertaald door Corrie van den Berg en Carola Kloos. Ambo / Anthos; 288 blz. euro 21,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden