Een punctuele, maar plichtmatige regie in 'Gyges en zijn ring'

Vanavond nog in de Stadsschouwburg in Amsterdam; verder te zien in de eerste helft van het volgende seizoen.

Het is ook ironie dat een regisseur die in zijn eigen land voor controversieel, maar ook vernieuwend doorgaat, in de Amsterdamse Stadsschouwburg zijn handtekening onder een voorstelling zet die maar weinig mensen echt van hun stuk zal brengen. Verwend als we zijn met visies van regisseurs op repertoire uit het verleden en op de verschillende perioden uit de geschiedenis van het theater (denk aan een 'Andromaque', een 'Penthesilea'), heb ik althans in 'Gyges en zijn ring' niet meer gezien dan een punctueel, maar plichtmatig expose van Duits idealisme uit de vorige eeuw.

Het verhaal waaraan Hebbel (1813-1863) zijn tragedie ontleende, is een klein juweeltje van de Griekse geschiedschrijver Herodotus: De Lydische koning Candaules beschouwde zijn vrouw als de mooiste ter wereld. Daarom droeg hij zijn beste vriend Gyges op zich te verstoppen in de koninklijke slaapkamer en zijn vrouw naakt gade te slaan. Toen Gyges uit de kamer wegsloop, ving de koningin een glimp van hem op. De volgende dag ontbood zij hem en stelde hem voor de keus of Candaules te doden en met haar te trouwen, of zelfmoord te plegen. Gyges koos voor het eerste en werd de nieuwe koning van Lydie.

Dit recht-toe-recht-aan-verhaal heeft Hebbel in zijn versie kuis en sprookjesachtig gemaakt. Gyges bezit een ring die hem onzichtbaar maakt. Als hij deze aan koning Candaules cadeau doet, komt deze op zijn onzalig plan Gyges de ogen van zijn vrouw te laten zien die zij altijd achter sluiers verborgen houdt, omdat haar eens is verteld dat zij moet sterven als een andere man dan haar echtgenoot die gezien heeft. Als Gyges de ogen van koningin Rhodope heeft gezien, is hij verloren. Betoverd door de schoonheid van Rhodope, slaakt hij een diepe zucht die door de koningin wordt gehoord en die vanaf het derde bedrijf de tragische gang der gebeurtenissen inzet, waarin zelfopoffering en gekrenkte trots, vriendentrouw en vrouwenaanbidding in de tomeloos zwellende verzen van Hebbel onze lippen tot een geirriteerde glimlach plooien.

Die irritatie is ook voelbaar in de regie van Gosch, vooral in de manier waarop hij Candaules (Rik van Uffelen) een domme ijdeltuit wil laten zijn. De schaapachtigheid van Candaules is misschien nog met de tekst te verdedigen, omdat de koning niet alleen van zijn prive-leven een knoeiboel maakt, maar ook van de staatszaken. Maar Candaules sterft groots in een tweegevecht met Gyges, en daar loopt de regie met de figuur van Candaules volkomen vast.

Toch heeft de voorstelling sublieme momenten, maar die zijn strikt beperkt tot het domein van de acteur. Terwijl Gosch kennelijk een lichte, maar daardoor veel te zwakke parodiering van Hebbels idealisme nastreefde, leggen enkele acteurs daar zoveel gewicht bovenop van hun fysieke uitstraling, dat ze daarmee de voorstelling redden van de verveling. Bokma acteert, zoals bekend, met zijn hele lichaam, en in deze voorstelling doet hij dat met zo'n beheersing van zijn uitdrukkingsmiddelen dat de handeling ineens aan vaart en schittering wint als hij aanwezig is.

Dat geldt in mindere mate voor Catherine ten Bruggencate als Rhodope. Vooral haar scene in het derde bedrijf, waarin zij diep beledigd in haar vertrek op en neer loopt, en als een Sfinx of als Apollo's lelijke, oude zieneres in hurkzit op een grote bol gaat zitten, is spannend.

Een absolute misser is het kirrende slavinnengedartel in het eerste bedrijf. Zou het niet van meer respect voor Hebbel getuigen die scene te schrappen dan de tekst zo woordgetrouw van begin tot eind te spelen? Overigens was de tekstbeheersing van de acteurs bij de premiere matig; vooral Bokma maakte er een potje van. De vertaling van Barber van de Pol klinkt op papier mooier dan in de tijdens de repetities aangepaste versie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden