Een prijskaartje aan de natuur

Bossen, duinen en rivieren leveren allerlei diensten aan de mens. Die zijn nog grotendeels onzichtbaar. De Atlas Natuurlijk Kapitaal brengt ze in kaart.

Stel, een gemeente geeft een vergunning af voor het bouwen van een hotel in de duinen. Dat trekt toeristen. Die genieten van de schelpenpaden, zee en strand, geven geld uit op terrassen en aan fietshuur. Hun komst levert banen op voor de lokale bevolking. De gemeente houdt zich heus wel aan de harde regels voor natuurbescherming . En zal toch niet zo gek zijn het hele duingebied vol te bouwen? Kortom: iedereen blij.

Het laatste is maar de vraag. Want hoe weegt die gemeente mee dat een andere groep toeristen misschien niet meer naar dat duingebied komt als er een groot hotel wordt neergezet? Wat is de waarde van het landschap zonder gebouw? Dat is nu nog moeilijk vast te stellen.

De Atlas Natuurlijk Kapitaal zou daar verandering in moeten brengen. "Je zou moeten weten hoe de duinen nu gebruikt worden", zegt Kees Hendriks, een van de grondleggers van de atlas. "Waar recreëren mensen graag en waarom? Welke waarde is daar aan toe te kennen? Wat heeft de bouw van een hotel voor effect? En welke andere waarden heeft het gebied?"

Hendriks is onderzoeker bij Alterra, instituut van de Wageningen Universiteit, dat informatie verzamelt en methoden ontwikkelt om zo'n atlas te maken. Nederland loopt daarin voorop in de wereld. In opdracht van de overheid vult Alterra, samen met onder meer het RIVM, het Landbouw Economisch Instituut en Deltares, de online atlas de komende jaren met ladingen gegevens, met de hulp van talloze organisaties. In 2020 moet het karwei klaar zijn.

Nou ja klaar, af is het nooit, natuur ontwikkelt zich altijd. Maar dan moeten de belangrijkste gegevens over bossen, duinen, rivieren, moeras, landbouwgrond en parken in de stad erin staan. Samen vormen die het 'natuurlijk kapitaal', zoals er ook financieel kapitaal is en menselijk kapitaal. Deels omdat het internationaal is afgesproken. De 'Strategie Biodiversiteit' van de Europese Unie roept de lidstaten op hun natuurlijk kapitaal in kaart te brengen en biodiversiteit te beschermen.

Maar daarmee is lang niet alles gezegd. Water, lucht en bodem leveren zogeheten 'ecosysteemdiensten' (zie illustratie), waar de samenleving veel baat bij heeft. "De gedachte is om de natuur te verbinden met de economie", zegt Hendriks. "De natuur heeft waarden voor mensen. Neem een bos. De bomen zijn wellicht van een bosbedrijf. Bomen kappen en verkopen levert geld op. Maar dat heeft meteen effect op wandelaars in dat bos. Wat blijft er nog over om in te recreëren? Bomen nemen ook CO2 op. Drinkwater uit een bosgebied is relatief zuiver. Dat zijn ook maatschappelijke baten. Zo ontstaat er een totaalplaatje en is beter af te wegen wat positief en wat negatief uitpakt."

Het is nog niet zo ver dat al die effecten te vatten zijn in één prijskaartje met een duidelijk geldbedrag dat aan een boom te hangen is. Alles in kaart brengen is één ding, er een financiële waarde aan hangen is de volgende stap. 'Monetariseren' heet dat.

"Voor hout is dat eenvoudig, dat wordt op een markt verhandeld. Maar culturele waarde, wat is dat? Is de recreatieve waarde van een landschap uit te drukken in wat toeristen besteden? Ook heeft natuur effecten op gezondheid en geluksgevoel van mensen. Dat in geld uitdrukken blijkt lastig en levert veel discussie op. Moet je vermeden kosten meenemen, zoals de miljoenen liters drinkwater die je niet hoeft te zuiveren als ze uit ongeschonden bosgebied te winnen zijn?"

Onomstreden is het ook niet om alles een geldelijke waarde toe te kennen. De natuur moet meer de taal gaan spreken van de economie. Maar wat dan te doen met de intrinsieke waarde van natuur, de lol die iemand beleeft aan een fietsritje door de duinen? "Dat is ook te kwantificeren als het nodig is", stelt Hendriks. "Je zou mensen kunnen vragen hoeveel ze er voor over hebben als ze ervoor zouden moeten betalen. Er is ook onderzoek gedaan naar de effecten van natuur op de gezondheid van mensen. Dat zou je ook kunnen meewegen."

Hoe dat precies moet, in welke eenheden en of alles een waarde nodig heeft, is nog onderwerp van debat. Ook het Centraal Bureau voor de Statistiek mengt zich daarin. Het werkt aan een systeem van 'Natuurlijke Kapitaalrekeningen', waarin natuur en economie samenkomen. Het doel is een bredere kijk op welvaart. Zodat economisch beleid niet blijft steken bij de 'harde indicatoren' als inkomensgroei en werkloosheid, maar ook recht doet aan de effecten van natuurlijk kapitaal op het welzijn.

"Een gedeelde taal creëren is wel belangrijk", constateert Mark Beumer van kennisorganisatie Het Groene Brein, "als je wilt dat natuurlijk kapitaal ook in de bestuurskamers van bedrijven en organisaties gaat doordringen."

Onlangs lanceerde Het Groene Brein daarom een handleiding over natuurlijk kapitaal. Niet met het doel direct alles in termen van geld te vatten. "Daar is terecht discussie over. Het kan ertoe leiden dat een bedrijf schade, verontreiniging van drinkwater bij voorbeeld, gaat wegstrepen tegen winst, bij voorbeeld elders is minder CO2 uitgestoten. Het toekennen van waarde is de laatste stap. Bedrijven gaan eerst kijken hoe ze invloed hebben op natuurlijk kapitaal en proberen dat te kwantificeren: hoeveel water verbruik ik nu eigenlijk. Dat geeft al veel inzicht, daar hoeft niet gelijk een prijskaartje aan."

Een voorhoede van bedrijven kiest daar al wel voor. Die wegen natuurlijk kapitaal, de schade en de baten, mee bij hun investeringen. Chemiebedrijf AkzoNobel, sportkledingfabrikant Puma en de NS maken een 'milieuwinst- en verliesrekening' voor intern gebruik. Zij willen weten wat hun bedrijfsvoering doet met uitputting van grondstoffen, zeldzame mineralen, klimaatverandering en vervuiling van het milieu. Omdat ze duurzaam willen ondernemen maar ook uit welbegrepen eigenbelang.

Ze zijn daarmee voorbereid op toekomstige risico's, maar merken ook dat het helpt om financiering te krijgen. Frank Wagemans van de Vereniging van Beleggers voor Duurzame ontwikkeling: "Investeerders wegen het steeds meer mee of spreken bedrijven er als aandeelhouder op aan. Ze doen dat vooral omdat ze ervan uitgaan dat bedrijven die bewust omgaan met natuurlijk kapitaal op den duur beter rendement opleveren en minder risico's lopen."

Voeg kapitaal toe, plant een boom

Om burgers bij de Atlas Natuurlijk Kapitaal te betrekken, was er de actie 'Boom in je buurt'. Het idee is om de data uit de atlas te koppelen aan lokale kennis. Bomen beperken wateroverlast en erosie, leggen fijnstof en CO2 vast, vergroenen de buurt en brengen verkoeling. Burgers weten het beste waar in hun buurt bomen zijn gekapt of een braakliggend terrein is. Combineer die twee en je ziet waar extra bomen de grootste natuurwinst opleveren. Er zijn 240 ideeën voor bomen aangemeld. Op de Nationale Boomfeestdag, 16 maart, worden ze geplant.

Natuurlijke aanpak kan ook geld opleveren

De natuur levert op allerlei manieren diensten aan de mens. Duinen beschermen tegen de zee en zuiveren water. Bossen leggen CO2 vast en voorkomen erosie. Bijen bestuiven bloemen. Die diensten meewegen kan leiden tot andere oplossingen. Het IJsselmeer bij voorbeeld kampt met te veel water door de stijgende zeespiegel. Lozen in de Waddenzee wordt steeds moeilijker. Het waterpeil in het IJsselmeer verhogen kan, maar levert meer risico op overstromingen. Hogere dijken is ook een optie, maar duur en landschappelijk lelijk. Het aanleggen van vooroevers is een natuurlijke oplossing. Daarbij loopt de waterbodem vanaf 100 meter uit de kust langzaam op. Dat blijkt in het IJsselmeer een veilige oplossing die ook nog goed is voor de waterzuivering, het leefgebied van belangrijke plant- en diersoorten en het natuurschoon. De welvaartseffecten van de vooroevers liggen naar schatting 78 tot 367 miljoen euro hoger dan van de technische variant met dijken.

Gezondheid en geluksgevoel in geld uitdrukken is lastig en levert veel discussie op

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden