Een premier die relativeerde

Dries van Agt verkoos als premier de zakelijkheid van koningin Beatrix boven de emotionaliteit van haar moeder Juliana. Maar volgens zijn biografen boterde het tussen Beatrix en Van Agt niet zo goed.

Dries van Agt, de premier die tussen 1977 en 1981 twee koninginnen diende, typeerde het verschil tussen Juliana en Beatrix aan de hand van een klein detail. Juliana schonk zelf de thee in, Beatrix liet dat door een lakei doen.

Van Agt beoordeelde de dochter, die hij in de wandeling aanduidde als ’het meisje van Huis ten Bosch’, meer ’Majesteit’. De wekelijkse gesprekken met haar waren minder huiselijk. Toch verkoos Van Agt, als het op de gesprekken aankwam, de zakelijkheid van Beatrix boven de emotionaliteit van haar moeder.

De waarnemingen staan in de gisteren verschenen biografie van de historici Johan van Merriënboer, Peter Bootsma en Peter van Griensven over de oud-premier onder de titel ’Van Agt’. De ondertitel is ’Tour de force’, een verwijzing naar zowel de fietsmanie van de politicus als naar de inspanningen die het politieke metier van hem vroegen.

Een van de lastige kwesties waar hij als premier mee te maken kreeg was de troonswisseling. Juliana deed op 30 april 1980 afstand. De inhuldiging van Beatrix voltrok zich in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, naast het Paleis op de Dam, terwijl buiten hevige rellen woedden onder het motto van de Amsterdamse kraakbeweging ’Geen woning, geen kroning’.

Van Agt had, toen hij in 1971 minister van justitie werd, groot ontzag voor het koningshuis. ’Je hebt daar een beetje een romantisch-idealistisch beeld bij. Het Koninklijk Huis, dat was voor mij iets mythisch, iets sacraals’. De eerste keer zat hij dan ook wat stijfjes op de bank tegenover Juliana. ’In het begin was ik een wat wezelig baasje, maar dat duurde niet zo lang hoor. Alles went’, zei hij naderhand.

De gesprekken waren informeel en er zat weinig orde in. Van Agt, die in 1971 als minister van justitie in het kabinet-Biesheuvel zijn intrede deed in de nationale politiek, was scherpe juridische debatten gewend. Juliana was emotioneel en bekommerde zich om mensen in nood.

Van Agt moest daaraan wennen. Hoewel hij haar als mens ’authentiek en verrukkelijk’ vond, bewaarde hij wat afstand tot de vorstin. De koningin kon ook koppig en sikkeneurig zijn. Toen zij in 1984 in het Brabantse Nuenen als prinses een expositie over Vincent van Gogh opende, gaf zij de dominee die het gezelschap ontving de wind van voren omdat er geen asbak was en de borrel te lang uitbleef. Juliana was gewend behoorlijk te roken en te drinken.

Van Agt heeft naderhand gerelativeerd dat de koningin zijn kabinet van CDA en VVD met Wiegel als vice-premier niet gewild had, omdat zij een voorkeur had voor links. Volgens hem had zij als staatshoofd, ook al zou haar hart naar links zijn toegewend, gewoon graag een solide kabinet. Dat was het kabinet-Van Agt/Wiegel, steunend op een meerderheid van 77 kamerzetels, niet.

De ophanden zijnde troonswisseling was ook de reden dat Van Agt en Wiegel begin 1980 politieke steun onthielden aan de ingrijpende bezuinigingsvoorstellen van minister van financiën Andriessen. Deze trad daarop af.

Van Agt noemde dat gisteren bij de de presentatie van zijn biografie een fout. De toenmalige werkgeversvoorman Chris van Veen zei destijds dat je als premier beter je schoonmoeder kunt molesteren dan je minister van financiën laten vallen, maar Van Agt deed dat, hoewel hij en Wiegel het inhoudelijk met Andriessen eens waren.

Volgens Wiegel speelde daarbij hun politieke overlevingsdrift ook een rol. Als het kabinet was gevallen, zei hij gisteren tijdens de presentatie van het boek, was er alsnog een tweede kabinet-Den Uyl gekomen.

De biografen achten het een van de grootste politieke staaltjes van Van Agt dat hij dat tweede kabinet-Den Uyl wist te blokkeren. Daarmee doorbrak hij niet alleen de progressieve dominantie en arrogantie in die dagen, maar droeg hij ook sterk bij aan de vorming en het zelfbewustzijn van het CDA, dat toen formeel nog niet bestond.

Andriessen noemde Van Agt gisteren dan ook een ’lijsttrekker zonder partij’, toen zijn geestverwant eind 1976 als eerste aanvoerder werd aangewezen.

Van Agt haalde met zijn fratsen en relativering van de politiek de linkse politici het bloed onder de nagels vandaan. Zo loste hij op een spannende dag in de formatie van 1977 doodgemoedereerd het startschot voor de Ronde van Boxmeer.

Ook Juliana, die snel een nieuw kabinet wenste, was over dit plichtsverzuim verbolgen. Of hij dat kon uitleggen? ’Majesteit’, zo bracht Van Agt in vertwijfeling uit, ’dat kan ik U niet verklaren. Want hier stuiten we op het verschil tussen Rome en reformatie’. Juliana keek hem even verbluft aan en schoot toen in een hartelijke lach.

De voorbereiding van de troonswisseling was een mijnenveld van typisch Nederlandse gevoeligheden. Zo opperde Van Agt dat het zinnig was het katholieke element een plaats te geven bij de inhuldiging. Waarom niet de Mastreechter Staar uitgenodigd, die het gebed ’Domini salvam fac reginam nostram’, ’Heer zegen onze koningin’, kon zingen.

Dat advies werd overgenomen, maar bij de twee liederen die het koor aan het eind van de plechtigheid ook nog zou laten horen, maakte een hofdienaar de kanttekening dat dit ’geen typisch rooms-katholieke gezangen’ mochten zijn.

Het kabinet wees een voorstel van Juliana af om op de dag van de abdicatie gratie aan gevangenen te verlenen. Toen Van Agt kort nadien van huis was voor een bezoek aan Japan, poogde de koningin via vicepremier Wiegel alsnog haar zin te krijgen. Die hield in een gesprek op paleis Lange Voorhout echter voet bij stuk, waarna Juliana met de suggestie op de proppen kwam alle gevangenen op 30 april een slagroomtaart te sturen. Wiegel vertrok geen spier en antwoordde: ’Majesteit, dat lijkt me een uitstekend idee. En dan spuiten we met slagroom op elke taart: Nog vele jaren! De aanwezigen barstten daarop in lachen uit, waarmee het idee van de baan was.

Volgens Van Agt is het verhaal dat Beatrix handhaving van Koninginnedag op 30 april min of meer zou hebben afgedwongen sterk overdreven. Hijzelf was er wel voor deze dag samen te voegen met Bevrijdingsdag op 5 mei, maar Beatrix wilde dat de dag verbonden zou blijven met haar moeder. Aldus geschiedde. Op de inhuldigingsdag vielen bij de rellen in Amsterdam 600 gewonden en werd voor miljoenen schade aangericht.

Volgens de biografen was dat de prijs voor het besluit niet met scherp op de relschoppers te schieten. Amsterdam had die ruimte wel gewild, maar minister van justitie Job de Ruiter kapte dat af: als er doden vielen, zou dat voor altijd een stempel op die dag blijven drukken.

Volgens de biografen boterde het tussen Beatrix en Van Agt niet zo goed. De premier neigde sterk tot relativeren en improviseren, terwijl de koningin juist zoveel onzekerheden wilde uitsluiten door een perfecte organisatie. Van Agt was haar te onvoorspelbaar. Tijdens de formatie van 1981, toen de CDA-leider tegen zijn zin een kabinet met de PvdA moest vormen, zou ze eens tegen hem hebben gezegd: Meneer Van Agt, weest u toch eens wat meer statesmanlike. Van Agt had dat naderhand verteld aan een van zijn topambtenaren, maar hij kon het zich later niet meer herinneren.

Hij vond Beatrix, die met zijn opvolger Lubbers zeer goed zou samenwerken, pittig, helder en hoog intellectueel. Ze bereidde zich goed voor op de wekelijkse gesprekken met de premier en werkte systematisch. Volgens Van Agt liet ze ’geen denkbaar te stellen vraag ongesteld’. Hij bezweek wel eens voor haar charmes, maar gaf haar niet altijd haar zin. Zo wees hij de suggestie van Beatrix bij de inhuldiging een mantelpak te dragen, af. Ze wilde zich daarmee als een modern vorstin presenteren. Van Agt antwoordde dat ze er goed aan zou doen de traditionele hermelijnen mantel te dragen, omdat die naar de sacrale dimensie van het koningschap verwijst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden