’Een preek is net cabaret’

Berlijn heeft een nieuwe Nederlandse kerkgemeente. En een nieuwe, jonge dominee: Jantine Nierop. Nu zijn er twee heel verschillende Nederlandse gemeenten in de Duitse hoofdstad.

’Ik ga eerst zo veel mogelijk mensen ontmoeten”, zegt Jantine Nierop. „Ik ga overal heen waar in Berlijn Nederlanders bijeenkomen. Ik wil hen op de hoogte brengen van de nieuwe Nederlandse gemeente. Dat is geen gemakkelijke taak. Hoog opgeleide Nederlanders, en dat zijn de meesten hier, hebben de neiging gillend weg te lopen als het om kerk of geloof gaat.”

De 31-jarige Nierop werd op 18 februari door handoplegging ’bevestigd’ als dominee van de Nederlandse Kerk in Duitsland (NKiD), kern Berlijn. Dat gebeurde in een kerk in de wijk Kreuzberg. Die ruimte was met moeite gevonden. De NKiD is nieuw in Berlijn en zoekt momenteel een vaste plek voor samenkomsten en diensten.

Het is Nierops eerste gemeente. Ervaring met het praktische pastorale werk heeft ze weinig. Haar religieuze loopbaan was tot nu toe vooral een intellectuele. Het geloof heeft ze niet van huis uit meegekregen. Ze heeft het zich via vragen, denken en vooral lezen toegeëigend. „Mijn ouders waren weliswaar religieus opgevoed maar ze deden er niets meer aan.”

Op de middelbare school, een openbare, kwam ze met religie in aanraking. „We lazen Anne Frank, een joods meisje, maar wat is ’joods’, vroeg ik me af. Ik ging joodse schrijvers lezen, Chaim Potok, Philip Roth, Elie Wiesel, en verdiepte me in het jodendom. Ik schreef een scriptie voor geschiedenis over de oorsprong van het christendom. Religie intrigeerde me enorm, maar ik kon er met mijn vriendinnen op de hockeyclub niet over praten.”

Wat haar vooral intrigeerde was de troost die die joodse schrijvers boden in het licht van de verschrikkingen van de holocaust. „Ik was puber, voor mij was een mislukte liefde een enorme ramp. De eenzaamheid die ik daarbij voelde, maakte me gevoelig voor de eenzaamheid van die schrijvers tegenover een oneindig veel grotere ramp.”

Van Hoorn, waar ze opgroeide, verhuisde ze naar Amsterdam om er rechten te gaan studeren. „Ik wilde eigenlijk meteen al theologie gaan doen, maar iedereen zou me voor gek hebben verklaard.” Na een jaar maakte ze de ommezwaai. „Dat was een gelukstreffer, ik voelde me meteen op mijn plaats. Ik dacht, hier zijn mensen met wie ik kan praten.”

Toen ging het allemaal vanzelf. Al op haar eerste colleges theologie kwam ze in aanraking met het werk van K.H. Miskotte. „Geloof is niet iets waar je allemaal redenen voor moet hebben, bijvoorbeeld dat het zin geeft aan je bestaan. De enige reden om in God te geloven, zegt Miskotte, is God zelf. Je bent alleen en je hoort iemand roepen. Het is God die je roept, het is de stem zelf die overtuigt.”

Jantine Nierop spreekt aarzelend, zoekend, bedacht op precieze formuleringen. Theologie is haar vak en haar passie. Ze studeerde in Amsterdam, Heidelberg en Leiden. In november vorig jaar promoveerde ze op een proefschrift over preken. Ze houdt van preken, is gefascineerd door de werking van het woord. „Vooral als het woord meer doet dan alleen informatie overdragen.”

„Het is met preken net als met cabaret”, zegt Nierop en ze weet ervan. Haar schoonzus stond vorig weekend in de finale van het Leidse cabaretfestival. „In beide gevallen komt er veel techniek aan te pas. Het is oefenen, oefenen, oefenen. Toch kun je de werking niet afdwingen. Het moment dat mensen gaan lachen, is voor een cabaretier altijd weer een geschenk. Dat is bij een preek net zo. Als je het in een preek bijvoorbeeld over troost hebt, wil je ook dat de toehoorder troost ervaart. Als dat gebeurt, is dat een wonder, het wonder van de preek.”

„In een goede preek is op de een of andere manier God zelf aanwezig”, zegt Nierop. „Althans, daar hoop je op en daar bid je voor.” In een preek moet het niet zomaar over God en de wereld gaan, vindt ze. „Centraal staat de bijbeltekst die zojuist is voorgelezen. Die vertelt over wat God doet. Daar ben je als predikant dienstbaar aan. Je gaat in een preek die tekst niet problematiseren, je vertelt gewoon nog een keer wat God doet en hoe Hij dat doet.”

Nierop hoort liever een orthodoxe dan een ’liberale’ preek die met argumenten het geloof plausibel probeert te maken. „In Duitsland is de orthodoxe traditie geheel afwezig. Daar kennen ze geen strenge vleugel. In Amsterdam kun je altijd nog naar de Noorderkerk gaan. Ook al is de Gereformeerde Bond helemaal niet mijn richting, ik kom er altijd met een goed gevoel vandaan. Ik heb eindelijk weer eens wat gehoord.”

Bij haar plechtige bevestiging preekte ze over een tekst van Paulus waarin hij de liefde met geduld, lankmoedigheid en goedheid in verband brengt. „Dat heb ik in de preek concreet gemaakt door het over prenatale diagnostiek te hebben. Ik ben in Duitsland zwanger geweest. Daar krijg je elke drie weken een echo. Ze speuren voortdurend naar afwijkingen en zelfs de geringste afwijking is reden tot zorg en soms ook tot het afbreken van de zwangerschap. Dat vind ik heel erg. Paulus roept op om geduldig te zijn en vol goedheid in de omgang met zieken en zwakken. En dat geldt wat mij betreft ook voor ongeboren baby’s die niet aan de norm voldoen.”

Nierop heeft ook oog voor de politieke consequenties van haar geloof. „Je wilt de wereld ook veranderen.” Hoewel ze vroeger vaak GroenLinks heeft gestemd, heeft ze nu geen vaste voorkeur meer. Ze is nieuwsgierig naar wat de Christen Unie gaat doen. Ze heeft een zwak voor de bevindelijkheid van André Rouvoet. „Maar ik haak af als ik hem hoor zeggen dat hij niet in de evolutieleer gelooft.”

En hoe staat ze tegenover de Nederlandse Oecumenische Gemeente in Berlijn? De NüG heeft een lange traditie van politiek activisme. „Hun standpunten zijn in bepaalde opzichten extreem links”, zegt Nierop. „Ik wil me met mijn nieuwe gemeente niet op een linkse of een rechtse politiek vastleggen.”

„Natuurlijk”, voegt ze er diplomatiek aan toe, „zullen we daar waar het kan met elkaar samenwerken.” Nierop zegt respect te hebben voor het verleden van de NüG en voor Bé Ruys, de centrale figuur in die gemeente. Ze heeft Ruys, die dit jaar negentig wordt, al een keer ontmoet. „Jammer genoeg kon ze niet op mijn bevestiging komen, ze was nog te zwak, ze kwam net uit het ziekenhuis.”

De Nederlanders die Nierop naar Berlijn hebben gehaald, voelden zich niet meer thuis bij de NüG. „De NüG is eigenlijk helemaal Duits geworden, er zijn nog maar weinig Nederlanders in actief. Ook de diensten zijn al heel lang in het Duits. De Nederlanders die mij beroepen hebben, willen een Nederlandstalige gemeente in de traditie van de Protestantse Kerk in Nederland, ze willen een heel gewone PKN-gemeente.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden