Een pluim voor het werkstuk van de paus

null Beeld EPA/beeldbewerking: Renske Karremans
Beeld EPA/beeldbewerking: Renske Karremans

Hij is niet hun meest voor de hand liggende bondgenoot in de strijd voor een betere wereld. Toch zijn Nederlandse natuur- en milieuorganisaties positief verrast door de 'groene encycliek' van paus Franciscus.

Over de timing is duidelijk nagedacht: enkele maanden voordat hij de Verenigde Naties en het Amerikaanse Congres zal toespreken en een klein halfjaar voor de klimaattop in Parijs publiceert paus Franciscus zijn encycliek Laudato si. In dit pauselijk schrijven zet hij het standpunt van de kerk uiteen over milieu en duurzaamheid. De paus sluit aan bij wat veel wetenschappers stellen: het opwarmen van de aarde en de uitbuiting van de natuurlijke reserves bedreigen de toekomst van onze planeet.

Hoewel natuur- en milieuorganisaties doorgaans weinig aandacht besteden aan de uitspraken van de paus, wachtten zij in dit geval belangstellend af. Hun reacties zijn, nu het document er is, vooral waarderend. GroenLinks-Europarlementariër Bas Eickhout wijst op de 'fan base' van de paus: een man aan het hoofd van een instituut dat meer een miljard mensen aan zich bindt kan nog eens wat bereiken. Misschien wel méér, vermoedt Eijkhout, dan oud-vicepresident van de VS Al Gore of popster Pharrell Williams of Ban Ki-moon van de Verenigde Naties. Zij allen pleiten op hun eigen manier voor een duurzamere wereld, maar hun publiek heeft toch niet de omvang van de rooms-katholieke kerk.

Nederlandse natuur- en milieuorganisaties hebben waardering voor de wetenschappelijke analyse die het pauselijke schrijven geeft. Ook prijzen zij de toegankelijke toon van Laudato si: dat de paus zijn standpunten formuleert op een wijze die ook niet-kerkelijken aanspreekt, maakt van de encycliek volgens hen een waardevolle bijdrage aan de duurzaamheidsdicussie.

Exemplaren van de encycliek Laudato si', die gisteren in het Vaticaan werd gepresenteerd. Paus Franciscus roept hierin op tot een minder consumptieve levensstijl. Beeld afp
Exemplaren van de encycliek Laudato si', die gisteren in het Vaticaan werd gepresenteerd. Paus Franciscus roept hierin op tot een minder consumptieve levensstijl.Beeld afp

'De mensheid moet herinnerd worden, dat is onvermijdelijk'
"Dit document is belangrijk, heel belangrijk", zegt Wouter van Dieren. "Geen twijfel mogelijk." Van Dieren is directeur van het Instituut voor Milieu- en Systeemanalyse in Amsterdam maar misschien wel bekender als lid van de Club van Rome, een groep wetenschappers die al sinds eind jaren zestig haar bezorgdheid uit over de toekomst van de wereld.

"Deze encycliek is integraal hetzelfde als het rapport 'Grenzen aan de groei' van onze Club van Rome. Dat is bijna 45 jaar geleden. Het grote verschil is dat de boodschap nu uit het Vaticaan komt, met een verwijzing naar het geloof. Dat is belangrijk, want als je iets wilt bereiken heb je iconen, symbolen en rituelen nodig, en niet alleen rapporten met cijfers. Dat is de waarde van zo'n encycliek."

"De encycliek werd gisteren mede gepresenteerd door professor Joachim Schellnhuber uit Potsdam. Ik ken hem goed, hij is een van de vooraanstaande klimaatwetenschappers in de wereld. Dat hij erbij betrokken is, tekent de kwaliteit van de wetenschappelijke inhoud van het document."

"In de encycliek mis ik een verwijzing naar een beweging die óók bestaat in de kerk, die van de ontkenners van klimaatverandering. In de VS heb je de gigantisch rijke conservatieve gebroeders Koch die de 'antimilieubeweging' financieren. Mensen zoals zij worden in de encycliek niet aangesproken."

"Ik ben niet mismoedig dat de boodschap van de paus nu hetzelfde is als die van ons in 1972. De mensheid moet herinnerd worden, dat is onvermijdelijk. Het is hameren op hetzelfde aambeeld. Er is al veel bereikt, maar er moet ook nog veel bereikt worden."

null Beeld Wouter van Dieren
Beeld Wouter van Dieren

'Ik zou het een planeet-encycliek noemen'
"Het is een mooi werkstuk", zegt Jan Paul van Soest, die al jarenlang actief is als zelfstandig adviseur en auteur op het gebied van duurzaamheid. "Heel knap combineert de encycliek een wetenschappelijke analyse met een morele oproep. En het document is inhoudelijk heel breed, het beperkt zich niet tot het klimaat. Ik zou het een 'planeet-encycliek' noemen."

"De paus verbindt milieuvraagstukken met de vraag hoe we als mensen met elkaar omgaan. In de duurzaamheidsdiscussie is dat niet eerder zo benoemd. Nooit eerder is het debat gevoerd in zulke morele termen. Maar de manier waarop de paus wijst op ieders persoonlijke verantwoordelijkheid spreekt ook mij als niet-religieus aan."

"Wat mij betreft is de kerk altijd een partij geweest in de discussie over klimaat, natuur en milieu. Ik zie dat de milieubeweging de encycliek nu omarmt, al is dat ongetwijfeld een vorm van pragmatisme. Als iemand met de status van de paus zegt wat jij ook vindt, trek je dat naar je toe. Maar op andere momenten wordt wat de paus zegt - bijvoorbeeld over anticonceptie - helemaal niet serieus genomen."

"Of een pauselijk schrijven een wending aan het debat kan geven? De verandering moet vooral in de VS plaatsvinden, bij conservatieve klimaatsceptici. Heel wat van hen zijn ook katholiek en je ziet dat zij het heel lastig hebben met deze boodschap van Franciscus."

"Ik vind dat deze encycliek een vruchtbaar en interessant gezichtspunt biedt: we moeten de waarde van het leven niet alleen maar uitdrukken in economische termen, want het leven gaat niet alleen om materiële welvaart, maar ook om behoud van de natuur en zorg voor elkaar."

null Beeld Jan Paul van Soest
Beeld Jan Paul van Soest

'Hoe ironisch: pleidooi om naar wetenschappers te luisteren'
"De vorige encycliek van paus Franciscus heette Lumen Fidei", weet directeur Johan van de Gronden van het Wereld Natuur Fonds. "Dat betekent 'Het licht van het geloof'. Deze nieuwe encycliek zou ik haast 'Lumen rationis' noemen: 'Het licht van de rede'. De paus toont zich namelijk heel verlicht, op het gebied van natuur en duurzaamheid althans."

"Franciscus doet zijn naam eer aan met dit schrijven. Dit is zijn visitekaartje, en hij schrijft dat het bedoeld is voor ieder mens. Ik vind de toon aansprekend, niet erg kerkelijk. Grote delen van de encycliek zijn geschreven op een manier zoals wij dat ook zouden kunnen doen. Eerst stelt de paus een diagnose van wat er aan de hand is en daarna doet hij handreikingen."

"Wat ik wel ironisch vind: de kerk heeft eeuwenlang op gespannen voet met de wetenschap gestaan en nu pleit de paus ervoor om te luisteren naar de beste wetenschappelijke kennis."

"De paus wijst op onze verantwoordelijkheid voor volgende generaties. Dat klinkt ook mij als seculier waardevol in de oren. Maar als hij spreekt over 'moeder aarde', de aarde beschouwt als één levend organisme, dan staat dat wat verder van mij af. En dat eschatologische, dat er een ramp dreigt als we ons niet bekeren, past ook niet bij mij. Al wordt er in de milieubeweging ook wel zo gesproken."

"Wat mij zeer aanspreekt, is dat de paus niet alleen pleit voor biodiversiteit maar ook voor de bescherming van culturele diversiteit. Die gaat teloor als we alles uitdrukken in een economische waarde. Dat pleidooi is mij uit het hart gegrepen."

null Beeld Johan van de Gronden
Beeld Johan van de Gronden

'Dat de paus de aarde met een huis vergelijkt, is opvallend'
"De paus vergelijkt in zijn encycliek de aarde met een huis", valt Martine Vonk op. Vonk is lector Ethiek en Technologie aan hogeschool Saxion in Deventer, en spreekt daarnaast regelmatig in kerken over duurzaamheid en eerlijke economie. "De paus noemt de aarde 'Ons huis'. In het christelijk geloof ligt de nadruk vaak op het leven ná dit leven: de aarde is niet ons thuis, dat is in de hemel. Door zijn beeldspraak trekt de paus het onderwerp uit het geestelijke naar het dagelijks leven. Hoe je nú leeft, is ook van belang."

"Bovendien spreekt Franciscus van óns huis. De aarde is niet slechts een huis voor jezelf, maar een gemeenschappelijk huis, want we zijn allen met elkaar verbonden."

"Dat de paus allerlei kleine aanbevelingen doet, bijvoorbeeld om minder water te gebruiken, had ik wel verwacht. Hij komt op mij over als een praktisch ingesteld man die de dingen graag concretiseert. Als ik met mensen in de kerk spreek over duurzaamheid vragen ze vaak: wat kan ik doen? Maar duurzaamheid is geen kwestie van een lijstje met activiteiten afvinken. Van belang is vooral je houding."

"De encycliek eindigt met een 'Gebed voor de aarde'. Daarin wordt God gevraagd de harten aan te raken van degenen die alleen maar op winst uit zijn, ten koste van de armen en de aarde. Dat klinkt als de woorden van Jezus in de Bergrede. Ik lees hier bij de paus dezelfde scherpte als in het evangelie en bij sommige profeten: winst is niet erg, maar wel als dat ten koste van andere mensen of de wereld gaat."

null Beeld Martine Vonk
Beeld Martine Vonk

'Respect voor natuur ligt in de naam Franciscus besloten'
Herman Wijffels, voorheen voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en tegenwoordig hoogleraar duurzaamheid en maatschappelijke verandering aan de Universiteit Utrecht, heeft hooggespannen verwachtingen van deze encycliek, laat hij weten. Als er ooit een paus stelling zou nemen in de discussie over een duurzame wereld, dan is het deze. Wijffels: "In mijn ogen is de naam Franciscus die deze paus gekozen heeft, een programma in zichzelf. Zijn naamgever Franciscus van Assisi liet zich zowel zien in aandacht voor de armen en weerlozen, als in respectvolle omgang met de natuur."

Wijffels sprak zich de afgelopen tijd uit tegen Nederlandse proeven met schaliegaswinning en waarschuwde voor schaalvergroting in de landbouw. Wijffels, die zelf katholiek is, liet zich eerder tegenover omroep RKK waarderend uit over de paus. "Wat me aanspreekt is hoe Franciscus de dingen verkondigt. Hij houdt zich aan het ideaal, maar toont begrip en mildheid over dat niet alles in deze wereld ideaal is. De spanning tussen ideaal en gebroken werkelijkheid."

In de commentaren op Franciscus' pontificaat lag volgens Wijffels tot nog toe vooral het accent op zijn aandacht voor de zwakkeren in de samenleving, zoals vluchtelingen. Met de verschijning van Laudato Si zal ook dat andere deel van het programma dat in de naam Franciscus besloten ligt - de omgang met de natuur - in het volle licht komen te staan. Wijffels: "De onderliggende verbindende waarde is liefde en respect voor alle vormen van leven en het web of life, de gemeenschap en onderlinge afhankelijkheid van alle leven."

null Beeld Herman Wijffels
Beeld Herman Wijffels
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden