Een pleidooi van een erudiete denker om ter harte te nemen

Henk Vroom: Ik en de ander. Solidair zijn in een ik-tijdperk. Parthenon, Almere, 250 blz, euro23,90

**

De schrijver

Henk Vroom (1945-2014) was van 1992 tot zijn emeritaat in 2010 hoogleraar godsdienstfilosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij gold als een kenner van de Kyotoschool, een wijsgerige beweging van Japanse zenboeddhisten. Ook was hij als christelijk denker betrokken bij de dialoog met de islam. Bovendien was hij jarenlang lid van het wetenschappelijk bureau van het CDA en van diverse studiecommissies van de Protestantse Kerk in Nederland. De ontwikkeling van een godsdienstfilosofische visie op de relatie tussen verschillende religies kan beschouwd worden als zijn levenswerk. Hij putte daarbij uit zijn grondige kennis van onder meer theologie, hermeneutiek en godsdienstwetenschap - Vroom sprak van 'Een waaier van visies', de titel van een van zijn toonaangevende boeken. Vroom kreeg in 2009 van de VU de Societal Impact Award, voor zijn 'wetenschappelijk en maatschappelijk zeer relevante werk'. Vlak voor zijn emeritaat kreeg Vroom te horen dat hij ongeneeslijk ziek was.

Zijn thematiek

'Ik en de ander' is het laatste boek dat Vroom schreef. Zoals de ondertitel uitdrukt, zoekt Vroom in het boek naar manieren om solidair te zijn in een tijd waarin vrijheid, zelfontplooiing en eigen geweten veel nadruk krijgen. Maar, vraagt hij zich af, wat is dan 'mijn' vrijheid? Want een zieke mag tegenwoordig zelf zijn behandeling bepalen, het is nog altijd de dokter die weet wat goed voor ons is. Leerlingen op school mogen zichzelf ontplooien maar de eindtermen waaraan zij moeten voldoen staan vast. Vroom vraagt zich af: zijn we niet veel meer bepaald door de anderen dan we willen toegeven? Tegenover het nu dominante liberale mensbeeld plaatst Vroom een paar alternatieve visies: naturalistisch, hindoeïstisch, boeddhistisch en christelijk. Die hebben als gemeenschappelijk uitgangspunt dat de mens niet op zichzelf staat, maar deel uitmaakt van een groter geheel.

Kenmerkende stelling

Vroom ziet naar eigen zeggen de mens als 'een eenheid van lichaam en ziel'. En, schrijft hij: "Lichamelijk een geestelijk zijn we geheel verknoopt met de natuur, de cultuur en onze medemensen." Vroom komt tot zijn conclusie na het raadplegen van liberaal en socialistisch gedachtengoed, wat hij combineert met inzichten uit het boeddhisme. Het resultaat is volgens hem 'een sociaal christelijk mensbeeld'.

Mooiste zin

Hoewel wat stroef geformuleerd, noteert Vroom een fraaie gedachte over openstaan voor anderen: 'Openheid breekt de schijnbare vanzelfsprekendheid van de werkelijkheid open. Deze openheid is wat de mens tot mens maakt - voorbij Nederlander, Vlaming, Jood en Samaritaan: de Samaritaan hielp een medemens, slachtoffer van geweld. Legalisme en bureaucratie proberen alle menselijke handelingen te plannen en te reguleren, maar ze dichten deze openheid in de mens en maken de mens tot machine.'

Reden om dit boek niet te lezen

Vroom pleit er dus voor dat wij leren om solidair met de ander te zijn, maar daarin komt hij af en toe een beetje belerend uit de hoek. Solidariteit, stelt Vroom, komt tot uitdrukking 'in de houding waarmee men anderen bejegent in de straten, de winkels, het verkeer en op het werk.' Dat klinkt als een echo van de normen en waarden die oud-premier Balkenende wilde herwaarderen. Ook daar hoeft niemand van op te kijken, want Vroom was immers jarenlang lid van het wetenschappelijk bureau van het CDA.

Los van de inhoud doet de vormgeving een beetje liefdeloos aan. Het hagelwitte papier, het lettertype, een lust voor het oog is het niet.

Reden om dit boek wel te lezen

Vroom is een erudiet denker. In 'Ik en de ander' geeft hij er blijk van dat hij bovendien met beide benen in de samenleving staat: 'De waarden die mensen inspireerden zijn vervaagd. De globaliserende samenleving biedt steeds minder zekerheid: fabrieken moeten sluiten; onrendabele werknemers komen op straat. Niemand weet wat het spaargeld over dertig jaar nog waard is. Sociale voorzieningen worden al decennia lang afgebroken.' Desondanks roept Vroom op om vast te houden aan het ideaal van een betere wereld: 'De humane wereld is en blijft een ideaal, maar men moet proberen ernaar te leven, zal een humanist zeggen.' Een pleidooi om ter harte te nemen. Emiel Hakkenes

Trouw tipt filosofie

1. Discipline

2. Een stok om mee te denken Coen Simon

3. We zijn nog nooit zo romantisch geweest

4. Ik en de ander

5. Vloeibare waarden Herman De Dijn

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden