Een pianist die geen show behoeft

Meesterpianist Paul Lewis oogstte veel lof met zijn Schubert-recital. 'De sonates beïnvloeden elkaar. Schubert noteerde op het manuscript de nummering Sonate 1, 2, 3. Dat duidt erop dat hij ze als een drieluik zag.'

INTERVIEW | CHRISTO LELIE

'Op het podium gaat het niet om mij, maar over de componist en de boodschap van zijn muziek", is het motto van de Engelse meesterpianist Paul Lewis. Dat dit geen loze woorden zijn, kon het publiek ervaren dat vorige week zondag zijn Schubert-recital in de Grote Zaal van het Concertgebouw heeft bijgewoond. Vijf sterren kreeg dit optreden in deze krant. Komende dagen is Paul Lewis opnieuw in Nederland om met het Koninklijk Concertgebouworkest een Mozart Pianoconcert te spelen. De dag voor zijn recital in de Serie Meesterpianisten was hij bereid om een interview te geven, 's avonds laat tussen zijn aankomst op Schiphol en de vleugelselectiesessie in de Grote Zaal.

Paul Lewis (40) werd geboren in Liverpool als zoon van een dokwerker en een sociaal werkster. Thuis klonk er nooit klassieke muziek. "Mijn ouders luisterden uitsluitend naar de lokale popzender", aldus Lewis. "John Denver was hun favoriete artiest." Geheel op eigen initiatief toog de jonge Paul naar de plaatselijke bibliotheek om daar wekelijks klassieke lp's te lenen en deze clandestien op cassettebandjes over te nemen. Zo ontstond zijn grote liefde voor Mozart, Beethoven en Schubert, want die waren het best vertegenwoordigd in de bibliotheek. Drie decennia later is Lewis nog altijd hoofdzakelijk met deze componisten bezig, maar nu als een van de meest gevierde Engelse concertpianisten van zijn generatie.

Zijn liefde voor klassieke muziek kwam spontaan aangewaaid. Lewis: "Mogelijk was het nieuwsgierigheid naar wat er in onze familie ontbrak. Mijn ouders waren verbaasd, maar stonden mij niet in de weg toen ik muziekles wilde hebben. Tegenwoordig bezoeken ze trots mijn concerten."

Aanvankelijk kreeg de jonge Paul cello-les, bij gebrek aan een pianoleraar in de omgeving. "Cello vond ik leuk, maar mijn spel klonk verschrikkelijk. De piano paste fysiek veel beter bij mij. Uiteindelijk kochten mijn ouders een oude piano voor me en kreeg ik vanaf mijn twaalfde pianoles."

Een uitstekende leraar vond Lewis toen hij als veertienjarige aan de Chetham's School of Music in Manchester bij de beroemde Poolse pianist Ryszard Bakst ging studeren. Die wijdde hem in in de taal van Chopin, een componist die tegenwoordig niet direct met Lewis wordt geassocieerd. "Toch speel ik nog geregeld Chopin", vertelt Lewis, "maar zijn muziek voelt voor mij minder natuurlijk dan die van Duits-Oostenrijkse componisten."

Tot het Weens-klassieke repertoire, dat hem als kleine jongen zo boeide, voelde Lewis zich als puber minder aangetrokken, vertelt hij. "Ik wilde toen de grote, virtuoze pianowerken uit de romantiek veroveren. Maar omstreeks mijn achttiende kwamen Beethoven, Mozart en Schubert weer terug in mijn leven en sindsdien zijn ze niet meer weggegaan." Overigens speelt hij daarnaast onder meer Liszt, Brahms, Moessorgski en hedendaagse werken.

Cruciaal voor Lewis' ontwikkeling werden de privélessen die hij na zijn studie gedurende enkele jaren van de grote Beethoven- en Schubert-kenner Alfred Brendel kreeg. "Ik houd van de wijze waarop Brendel als het ware een anti-pianist is. De manier waarop hij de piano bespeelt doet er weinig toe: het gaat er om hoe hij de piano tot een ander instrumentaal medium transformeert. De piano is slechts zijn startpunt om tot musiceren te komen en geen doel. Dat heb ik altijd heel inspirerend gevonden. In zijn lessen was het fascinerend om van dichtbij te kunnen waarnemen hoe hij dit realiseerde. Mijn pianotoon is totaal anders dan de zijne, maar het was heel belangrijk voor mij om kennis te maken met zijn manier van denken."

In navolging van Brendel, die als eerste alle Schubert-sonates in recitals speelde, deed Lewis hetzelfde in de seizoenen 2001-2002. In 2005-2006 volgden de integrale Beethoven-sonates, in Engeland en Amerika, en in 2010 Beethovens vijf pianoconcerten tijdens de BBC Proms. Zijn Schubert- en Beethoven-opnames verschenen op het label Harmonia Mundi, waarmee Lewis internationale faam verwierf. In 2011 pakte hij Schubert weer op. In een wereldwijde tournee vertolkte hij diens sonates - geschreven vanaf 1822, het jaar waarin bij Schubert syfilis werd gediagnosticeerd. Van die concertcyclus vormde het recital met de laatste drie sonates uit 1828, dat Lewis in ons land in Amsterdam en Groningen speelde, de afsluiting.

Lewis, die dit programma de afgelopen maand zestien keer heeft gespeeld, zegt dat deze sonates hem meer en meer fascineren, hoe vaker hij ze speelt. "Natuurlijk heb ik van te voren lang gepuzzeld op de interpretatie. Maar iedere uitvoering verloopt anders. Tijdens een concert gaan de dingen nu eenmaal nooit helemaal zoals je het van te voren bedacht hebt. Je kunt thuis net zo hard studeren op een stuk als je wilt, maar bepaalde aspecten kun je alleen op het podium leren, in de energie van een publiek. Zo evolueert een interpretatie geleidelijk. Vooral de c-moll Sonate veranderde drastisch."

Volgens Lewis is een uitvoering van Schuberts laatste drie sonates tijdens één recital meer dan de som van de delen. Ze beïnvloeden elkaar. "Schubert noteerde op het manuscript de nummering 'Sonate 1, 2, 3'; dat wijst erop dat hij ze als een drieluik heeft bedacht. De Sonate in c zie ik als een terugblik. De Sonate in A gaat over het heden van de zieke, in armoede levende componist en bevat momenten van zielsangst, verschrikking en woede. In de Sonate in bes lijkt Schubert de toekomst in te kijken. Net als de late Beethoven rijst hij hierin uit boven de kwellende levensvragen. Met deze sonate sloeg Schubert een nieuwe richting in. Het is de vraag waar hij was uitgekomen als hij na de voltooiing niet was overleden."

Volgens Lewis is het voor een vertolker noodzakelijk het leven van een componist te bestuderen om diens muziek te kunnen doorgronden. "Maar een compositie hoeft niet altijd een weerspiegeling te zijn van wat de componist op dat moment meemaakte. Het kan ook zijn dat hij zijn muziek als antigif gebruikte, als een therapie voor wat hij aan ellende doormaakte." Moet het publiek dus biografische kennis hebben? "Zulke grootse muziek geeft de luisteraar natuurlijk aanleiding zich in de biografische achtergronden te verdiepen, maar van meesterwerken als deze Schubert-sonates valt ook te genieten voor wie die moeite niet neemt."

Een interessant gegeven is dat de verlegen Schubert zich altijd in de schaduw voelde staan van Beethoven. Hij probeerde grote sonates en symfonieën te imiteren, slaagde daar voor zijn gevoel niet in, maar creëerde wél geheel eigen muziek van grote klasse. "Hoe langer ik Beethoven en Schubert speel, des te duidelijker herken ik de stijlverschillen. Bij Beethoven is de vorm altijd in sterke mate vooraf bepaald. De reis kan maar één kant op gaan, de bestemming ligt vast. In zijn werken is de structuur van het stuk als een skelet waar alles aan vastzit. Schuberts reisdoel lijkt minder definitief en zijn structuur is instinctiever, maar niet minder klaarblijkelijk. Er is een beroemd citaat van Brendel: 'Schubert componeerde met de ongevallenverzekering van een slaapwandelaar.' Schubert komt angstig dicht bij de rand. Dan lijkt de structuur te kunnen instorten, maar dat gebeurt nooit."

De zichzelf op het podium wegcijferende Paul Lewis is in zijn repertoirekeus en speelstijl atypisch voor de jongere pianisten. Voor hen lijken show, epateren met techniek, filmpjes op YouTube zetten en uiterlijke schoonheid voorwaarden om de markt te veroveren. Lewis veroordeelt dit niet: "Er is voor elk type pianist een publiek. Hoeveel lipstick we er ook op smeren, klassieke muziek blijft fantastisch repertoire!"

Paul Lewis met het Koninklijk Concertgebouworkest: 21-11 Concertgebouw Amsterdam, 22-11 Parkstad Limburg Theaters Heerlen.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden