Een permanent verontwaardigde Franse denker

André Glucksmann die gisteren op 78-jarige leeftijd overleed, was meer een geëngageerde intellectueel dan een filosoof. Zijn leven stond in het teken van een strijd tegen het kwaad met hoofdletters.

Tsjetjsenen, Bosniërs, Oekraïners, Tibetanen, Georgiërs en Vietnamezen, Glucksmann zette zich gedurende zijn loopbaan in voor een lange rij verworpenen der aarde. Altijd was hij ervan overtuigd dat het zin had om zijn stem, vaak bijzonder luid, te laten horen. Altijd, en ook vrijwel overal zoals bijvoorbeeld voor de klas op het Parijse lyceum Louis le Grand.

"Hij tekende de lijnen van het Tet-offensief in de Vietnamoorlog op het bord", zo herinnerde zijn latere kompaan Bernard-Henri Lévy zich gisteren. "En via ons leerlingen gaf hij, bloedserieus, adviezen aan generaal Giap."

De wortels van zijn tomeloze activisme lagen in de oorlog, die hij als kind van Oost-Europese Joden ondergedoken voor de nazi's doorbracht. Zijn vader stierf aan het begin van de strijd, zijn moeder sloot zich aan bij het verzet.

Zijn familie was communist en dat werd Glucksmann ook. Na een studie filosofie publiceerde hij in 1967 een boek over de militaire theoreticus Clausewitz, daartoe geïnspireerd door de liberale denker Raymon Aron van wie hij de assistent was. Maar op zijn politieke opvattingen had de communistenvreter Aron geen invloed: 'Glucks' zoals zijn vrienden hem noemden, werd steeds radicaler. Hij verliet de Franse communistische partij PCF en werd maoïst.

De publicatie van 'De Goelag Archipel', het monumentale werk van Solzjenitsyn dat tussen 1973 en 1975 verscheen, had op Glucksmann het effect van een aardbeving. De waarheid over de concentratiekampen in de Sovjet-Unie maakte van hem op slag een anti-marxist. In de 'Kokkin en de menseneter' (1975) legde hij uit dat er een rechte lijn loopt van de communistische theorie naar de barbarij in de praktijk.

Met Bernard-Henri Lévy, een andere teleurgestelde bewonderaar van Mao, ging Glucksmann door het leven als 'nouveau philosophe'. Zijn oude leermeester Aron schreef ironische stukjes over de late anti-autoritaire bekering van zijn pupil en bekritiseerde het 'geringe filosofische gewicht' van zijn boeken en die van BHL. Ook andere prominente denkers deden lacherig over de 'heren journalisten'. Maar ook al waren hun ideeën niet nieuw, een nuttige rol vervulden de nieuwe filosofen wel. Tot hun komst bleef kritiek op het linkse totalitarisme in Frankrijk meestal beperkt tot academische kring. Het optreden van Glucks en 'BHL' had door hun mediagenieke uiterlijk - jonge elegante mannen met lang haar in mooie overhemden - meer impact. Er was veel werk aan de winkel, een kwart van de Franse kiezers stemde aan het einde van de jaren zeventig nog PCF.

In latere jaren schoof Glucksmann tegelijk met het grijzer worden van zijn Beatle-achtige haardos steeds verder op naar rechts. Zo was hij voor het Amerikaanse ingrijpen in Irak. En tot veler verbazing steunde hij Nicolas Sarkozy bij de campagne voor de presidentsverkiezingen van 2007.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden