Een passief Europa brengt Koude Oorlog terug

De auteurs zijn resp. directeur van de Alfred Mozer Stichting en internationaal secretaris PvdA

De winst van de partij van Zjirinovski hangt samen met de miserabele toestand waarin Rusland zich bevindt. De omschakeling van een plan- naar een markteconomie verloopt zeer moeizaam. Er is geen enkele consensus over het hoe en het waarom van de hervormingspolitiek. Oude zekerheden zijn niet door nieuwe vervangen. Er is geen democratische traditie waarop men kan terugvallen. Er is geen civiele samenleving waarbinnen burgers zich zelfstandig kunnen ontplooien. Voor anti-partijen, avonturiers en brengers van eenvoudige boodschappen is veel politieke ruimte.

Rusland laat een uitvergroting van problemen zien die zich ook elders in Oost-Europa voordoen maar zich (nog) niet vertaald hebben in steun aan partijen die een ultranationalistische boodschap verkondigen.

Neem Polen. Daar werd enige maanden geleden verrassend gestemd. Twee oppositie-partijen met een communistisch verleden behaalden een meerderheid in het parlement. De Polen protesteerden zo tegen de achteruitgang van hun levensstandaard. De nieuwe regeringscoalitie houdt niettemin vast aan de hervormingskoers.

Een belangrijke verklaring van de Poolse uitslag is dat de kiezers met hun stem niet de hervormingen maar bepaalde hervormers hebben willen blokkeren. Velen achten de Poolse consensus over de noodzaak tot hervormen evenwel breekbaar. Wanneer de huidige 'linkse' regering er niet in slaagt ook de ontevredenen van het hervormingsproces te laten profiteren, dan zouden veel Poolse kiezers zich een volgende keer ook tot extreem rechts kunnen wenden.

Een ding is zeker. De nieuwe toestand in Rusland heeft het nationalisme-vraagstuk weer hoogst actueel gemaakt. En dat was gegeven de sluimerende gevaren daar en elders zeker nodig.

Een maand geleden waren in Amsterdam enkele tientallen sociaaldemocraten uit Oost- en West-Europa bijeen om te praten over nationalisme en minderhedenbeleid. De Alfred Mozer Stichting, het Oost-Europa instituut van de PvdA, organiseerde deze bijeenkomst omdat er ook in sociaaldemocratische kring nauwelijks sprake is geweest van een serieus debat over uitingen van extreem nationalisme. Het bleef meestal bij vage beginselverklaringen.

De indruk die we aan de conferentie overhielden, is dat nationaal denken in Midden- en Oost-Europa een grotere rol speelt dan in West-Europa maar dat het alleen in de Balkan extreme vormen heeft aangenomen. Kroaten en Albanezen die de bijeenkomst bijwoonden, gaven daarvan blijk.

Het viel in de ogen van de deelnemers dus nogal mee. Dat verklaart wellicht het abstracte gehalte van de gevoerde discussies.

Wispelturig

Wel werd erkend dat de situatie snel kan veranderen en dat de 'democratische' partijen kwetsbaar zijn. De gevoelens van onvrede maken de kiezers zeer wispelturig.

Nationalisme krijgt niet alleen een kans vanwege de slechte economische omstandigheden of een gebrekkige democratische traditie. Er bestaat in Midden- en Oost-Europa een integratie-vacuum dat landen op zichzelf terugwerpt. Onze gesprekspartners legden daarop grote nadruk. In een aantal landen heeft dit besef geleid tot onophoudelijke pleidooien voor het lidmaatschap van de Navo en van de Europese Unie.

Ons werd verweten dat West-Europa te weinig de samenhang tussen de oplossing van economische en veiligheidsproblemen en de bestrijding van extreem nationalisme ziet. Alle discussies over nationalisme en minderheden met Oosteuropese gesprekspartners komen altijd op hetzelfde punt uit: wat doet het Westen aan onze veiligheidsrisico's, zowel economisch als militair? Wat kunnen we de ontevreden en angstige kiezer voorhouden?

De schok van de verkiezingsuitslag in Rusland is eigenlijk ook een schok van herkenning. Waarvoor we bijvoorbeeld in Polen bang waren, is nu in dat veel grotere land gebeurd. Maar bestaat er de neiging de gevaren van extreem nationalisme in Oost-Europa te relativeren, in het geval van Rusland ligt dat minder voor de hand. Het Russisch nationalisme is niet alleen kwantitatief van een andere orde maar baseert zich sterk op de grootmachtgedachte en is veel expansiever.

Hoe daarmee om te gaan? De ultranationalisten schelden op westerse bemoeienis met Rusland en OostEuropa. Sommigen stellen daarom een meer terughoudende opstelling van Europese Unie en Navo voor om de liberaal-democraten geen nieuwe munitie te geven. In concreto zou dat betekenen minder steun voor de hervormers maar ook minder militaire samenwerking met Oosteuropese landen.

Wij bepleiten een meer offensieve benadering. Het beste wapen tegen de ultranationalisten zijn geslaagde hervormingen. Daaraan kunnen we iets doen. Wij voelen er niets voor nationalistische stromingen in Rusland te sussen door minder (militaire) samenwerking met Oosteuropese landen. Rekening houden met Zjirinovski is het legitimeren van Zjirinovski en zijn volgelingen in Oost-Europa.

Wanneer de toestand in Rusland niet verandert zal de maatschappelijke woede zich waarschijnlijk vertalen in nog grotere steun voor de ultranationalisten. De machteloosheid die de EU in het voormalige Joegoslavie toont, kan het zich ten aanzien van de atoommacht Rusland absoluut niet veroorloven.

Lege staatskas

De EU zit zelf in de economische problemen. De staatskassen zijn leeg. Maar dat mag nooit de legitimatie zijn van gelaten toezien hoe het oostelijk deel van ons continent ten prooi valt aan politici van het type Zjirinovski. Andere prioriteiten moeten dan maar even wijken. Rusland nadert met rasse schreden de status van ontwikkelingsland. De rijkere landen kunnen beter nu wat meer investeren om te voorkomen dat op een gegeven moment geen ontwikkelingshulp mag worden gegeven omdat het land in verkeerde handen is gevallen. Wij bepleiten daarom preventieve ontwikkelingssamenwerking.

Extreem nationalisme bloeit in een gebrekkige democratische cultuur. Er bestaat soms schroom om daaraan van buiten iets te doen. Dat lijkt op inmenging en is strijdig met het diplomatieke non-interventiebeginsel. Wij wijzen deze houding af. Onze vrienden in Oost-Europa vragen juist om het tegenovergestelde. Zij willen hulp voor het versterken van de kwetsbare democratieen. Zij willen discussie over het tegengaan van nationalisme en vreemdelingenhaat. Met culturele en politieke programma's kan hun basis verstevigd worden. In Midden- en Oost-Europa is daarmee de afgelopen jaren enige ervaring opgedaan.

Dat werk moet met kracht worden voortgezet. Nederlandse partijen zijn nauwelijks actief in Rusland. De zeer onoverzichtelijke politieke situatie in het land maakt het opbouwen van partijpolitieke contacten vrijwel onmogelijk. Daarom pleiten we voor het opzetten van een Nederlands instituut op brede basis dat de ontwikkelingen nauw volgt en politieke vormings- en scholingsprogramma's ontwikkelt. Wij beseffen dat Rusland geen Hongarije is maar we moeten in ieder geval proberen ook in dat grote land bij te dragen aan het vestigen van een betere politieke cultuur.

Wat wij schrijven klinkt heel mooi. Ongetwijfeld roept het ongeloof op. Wat kunnen wij nou doen tegen die chaos? Dat weten we niet precies. Gebeurt er evenwel niets dan bestaat de kans dat Europa op een gegeven moment met een enorme hoofdpijn wakker wordt en zich realiseert dat de Koude Oorlog teruggekeerd is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden